Խաղաղ հողեր

Մենք ապրում էինք մեծ աշխարհի պռնկին: Մեծ աշխարհում ապրում էին գողեր, բոզեր, գյոթեր, ավազակներ, թալանչիներ, կաշառակերներ, կաշառատուներ, կոռումպացվածներ, կավատներ, արկածախնդիրներ, սրիկաներ… Նրանց գրքում գրված էր՝ սիրեցէք զմիմեանս: Մի պտղունց գովեստից սիրտս ծուլ ա լինում, մարմինս՝ թեւավորվում, հոգիս՝ փառավորվում: Հենց գիտեմ ես եմ, որ կամ: Գետնի վրայով քայլելը թարգում եմ. օդերով եմ սավառնում: Բայց, ախր, գրելն էլ եմ թողնում: Ուզում եմ սամթը գցեմ` իջնեմ, մի էրկու պատմվածք բստրեմ, էն էլ չի ստացվում: Երկու երնեկը մի տեղ չի լինում: Վերեւում փառքն է, ներքեւում` կյանքը… Չգիտեմ որ ճամփով գնամ: Առայժմ թռչում եմ: Օդում եղողը չի կարող չհոռանալ, էն էլ ինձ պես պարապ բանից ոգեւորվողը: Նամանավանդ որ կողքից էլ շիրա տվող կա: Վերնիսաժում մի ոստիկան կար, հետն էլ՝ լոռեցի. աժդահա ջահել էր, ոնց որ մի չոբան Չատի: Համ իմ առավելությունն ընդունում էր, համ էլ իր պակասությամբ չէր ուզում կոտր ընգներ: Ասում էր` ես էլ պակաս մարդ չեմ, է՜, ասպիրանտուրեն ավարտած, պաշտպանած տղա եմ… Բայցեւայնպես, ուզում էր հավուր պատշաճի իմ գրարվեստին տուրք տալ: Ամեն հանդիպմանն ինձ բարձրացնում էր, իրեն գցում, ասում էր` մենք քու ջուլհակնին ինք… Այսինքն թե` իր պես մարդիկ ծառա են հանուն գրականության: Ես էլ միամտությամբ կարծում էի, թե պետությունից բացի նա նաեւ իմ ծառան է: Բայց առաջին իսկ փորձությունից պարզվեց, որ պետության մարդն է: Առեւտրի սեղանս մի կողմ պիտի քաշեի, դիմեի հայրենակցիս օգնությանը: Ասաց. - Դու էլ հենց գիդես իսկականից քու ջուլհա՞կն իմ… Անակնկալի եկա, մի քիչ էլ նեղվեցի, բայց ինձ չկորցրի: - Դու ջուլհակ չես, է՞…,- ասի,- դու Ջուլբաս ես… Վիզը թեքեց ու վրաս գռմռաց: Որ համարձակությունը հերիքեր, կարող է եւ կծեր: Այ, էդ պահին ոտս գետնին դիպավ: Հասկացա, որ ցած եմ իջել: Ավելի շուտ` իջեցրել էին: Ոնց որ սամթը գտել էի. ոտս դեմ տվի ու գազ տվի… էդ էր ու էդ` գիրս գնաց… Ախր, որ չեմ գրում, շատ եմ ընկճվում, որքան էլ օդերում թափառելիս լինեմ: Հիմի լրիվ ֆորմի մեջ եմ` գրում եմ, էն էլ ո՜նց եմ գրում՝ գազ տված գնում եմ… էլ ի՜նչ Էկո, ի՜նչ Շեկո… Ձենս էլ ա բացվել, ձենս… Իսկ երբ տրամադրությունս տեղն ա լինում, Վերնիսաժում որտեղ էլ խոսամ, մի կես կիլոմետր էն կողմ՝ Խանջյանի վրա, Վարդան Մամիկոնյանի ձին խրտնում ա… Սարերից եկող սովորություն ա: Ես հեռվից եմ գալիս` Քամոտա սարից: Դեռ էն գլխից բարձրերում եմ եղել, լողացել ամպերում, որ քուլա-քուլա փաթաթվում էին մարմնիս, զմրուխտ ու ադամանդ եղյամի մեջ էի թավալ եկել, որ թավշյա ուլունքներով շարվում էին վրաս, իմ ոտքը կառան փուշն է ծակել, որ պապիս էշը խժռում էր, ինչպես փշատերեւ շոկոլադ, իմ ձեռքը բանջարն է կծել, որից Սոնա բաբոս համով խորակ էր եփում մրով սեւացած անտաշ քարերի օջախում, նա ճաշ էր եփում նաեւ ծառասունկից, որ բերանումս հալվում էր գառան դմակի պես, իմ շուրթերը պաղ աղբյուրներն էին համբուրում, որ պսպղալեն գլգլում էին գիշեր ու զօր, իմ թշերն արաժանն էր բացում, որից այտերս կարմրում էին հանց կարմրաթուշ խնձոր, իմ գլուխը նարգիզածաղիկներն էին պսակում, որ արեգական ոսկեհուռ թերթերի շշունջով նայում էին երկնքի լազուրին, իմ գիշերներն աստղերի բույլերն էին զարդարում, որ հնչուն ոսկու պես սփռվում էին ուսերիս, իմ առավոտները շամանդաղն էր բացում, որ կաթնածոր վարագույրի պես ետ էր քաշվում լեռներից… Իմ ականջներում էլի սարի սլվլան քամին է, որ հիմա էլ խելագարի պես սարեսար է զարկվում, մարգագետիններ ավլում, կանաչ լանջեր թրատում ու ծմակն ընկած խիտ վարսերը գզգզում որդուն կորցրած մոր պես… Եվ այդ երեխան ես եմ, ես եմ… Կանաչ, կապույտ սարերում, էդ տրտում լանջերում, թախծոտ մարգագետիններում` Քամոտա գլխին, Ղարաքոթուկի հովտում, Բազի քթին, Կեծակի ղաշում, Շպալի մատում, Վենձ ուրթատեղում, Գվարանց ուրթատեղը, Գոռերում, Արջագլխին, Պրիզնաձորում, Սարիբեկիի թալում, Ղաշղաթալում… անցյալ կար, որ հիմա ներկա չէ. իմ պապ Վանոն չկա, Սոնա բաբոս չկա, Ռուբեն հերս չկա, Անիկ մերս չկա, չկան խաղընկեր ընկերներս, հարազատներս ու բարեկամներս… Հիմա այնտեղ ունայնության քամին է ոռնում ու աղեկտուր կանչում: Նրանց կյանքի ամեն մի հուշ, ամեն մի նշույլ մառախլապատ սարերի հետ է կապված: Սուրբ մանկությունս չկա… Չկա ու չկա… Իսկ քամին կա՝ քամին ունայնության, երբեմն էլ՝ խայտառակության… Այն խաբար բերող, տեղի-անտեղի էստեղ-էնտեղ քուջուջ անող անամոթ քամի էր: Վախտ ա եղել` դագեքի մեջ, ուռների կալում կնիկ ա խայտառակ արել, էն էլ՝ էնպես, որ մինչեւ էսօր բերնեբերան հիշվում ա: Աթանես Դային էդ քամու օգնությամբ բան էր տեսել` մի վենձ բան, ու բերանը բաց էր մնացել: Վարդիշաղն իրենց դագի առաջն ավլելիս ա լինում: Հագին չթի բարակ ծաղկավոր խալաթ ա լինում, տակին՝ ոչ մի բան: Քաջքաքամին պտտվում, պտտվում ու մին էլ հարձակվում ա Վարդիշաղի վրա, մտնում ոտքերի արանքը, շորը բարձրացնում ու փեշերն էդ խեղճ կնոջ գլուխը գցում: - Ադա, տեհա, էն էլ ինչ տեհա,- թուքը պռոշներից ծոր տալով՝ պատմում էր Աթանես Դային,- էն անտերը շարմաղ-շարմաղ էր, ոնց որ հասած արտ. սելավն էլ էկած` արանքը ճղած… միջումն էլ մի փունջ ծմակ` էս կուռը թուշ, էն կուռը՝ վարդի թուշ… Հիմա Աթանես դային ու Վարդիշաղ Անփոխանն էլ չկան: Սելավները բարակել են, արտերը՝ չորացել, ծմակը՝ նոսրացել… Հուշերիս կծիկը պուճուրացել է: Ուրթն էլ չկա. լոկ սարերն են մնացել՝ լերկ, լքված, որբ ու անտեր: Ուրախությունս ո՞ւմ նվիրեմ. գրչիս ծերին դրած՝ մղկտում եմ... Հռոմեական պատմիչ Տակիտոսը բարբարոսների մասին գրում էր, որ նրանք իրենցից հետո թողնում էին անապատներ՝ անվանելով այն խաղաղ հողեր: Մեր սարերը մրջնաթմբերի պես էին, ուր կյանքն էր վխտում: Ամեն ինչ փոխվեց երկրաբանների գալուց հետո: Սիրում էինք նրանց, նրանց հանած ոսկու պես պսպղան դեղին ջուհար քարերը… Երեխա էինք՝ արեգակի պես պայծառ, բնության պես միամիտ… Իսկական սիրահարները հետո եկան: Սարի ճամփան փոխվեց, հազարավոր հեկտարներով անտառ հատվեց… Դուքանաձորը, ուր ծմակն այնքան խիտ էր ու թավշոտ, որ օգոստոսի ճռճռան արեւին անգամ խոնավ էր ու ցուրտ, ինչպես աշնանը, եւ մութ, ինչպես գիշերը, իսպառ սրբվեց երկրի երեսից: Նրա տեղում հիմա ամեհի դժոխային փոս է… Պղնձաքարի դեղին գույնը կուրացրել է մարդկանց: Մեր սարերում դեղին տենդ է. ծառը, հողը, ընդերքը հոշոտվում են… Չկա կենդանին, չկա մարդը՝ գեղավորը, սարվորը, Ողջը, ուրթերը դարձել են իսկապես ուրթատեղի… Կան խաղաղ հողեր: Այս ամայի սարերում՝ ծով երկնքի տակ, ծով աստղերի պես կյանքն էր առկայծում: Սարի սլվլան քամին ականջներումս էլի ձեն է տալիս: Թուխպ ամպերի տակից շամփրող կայծակի պես մի ձայն էր որոտում. Աքիլեսին Հոմեր երգեց, Ռոստոմ Զալին՝ Ֆիրդուսին, Ոսկեզօծվեց հազար երգով Բոնապարտի փառքը սին… Մեր կանաչ, կապույտ սարերի հանդապահն էր՝ գյուղական ինքնագործ թատրոնի ծափն ու ծիծաղը, մեր ուրախությունն ու տխրությունը: Մորս էլ թվում էր, որ եթե նա բեմում ամեն ինչ էր, հաստատ կյանքում էլ մի բան կլիներ… Հորս գործերը վատ էին, օգնող էր պետք: Մերս պահը բռնել էր, նրան կանգնեցրել դագեքի արանքում ու սկսել մեր հոր չարչարանաց պատմությունը: Նույն պահին եւեթ գյուղական դերասանը մոռացել էր, որ մի անճար ղորոխչի է. մորս լսել էր՝ ձեռքերը ետեւին դարսած, ծնոտը բարձր թեքությամբ ձգած, վերից վար իջնող մտազբաղ հայացքով, լսած ամեն բառի հետ էլ գլուխը ջոջավարի տմբացնելով: - Հը՞մ… հը՞մ… հը՞մ…,- ձայնում էր, որ ասել էր, թե ամեն ինչ լսում է ու կշռադատում: Որ մերս շատ ասել էր, ու նա էլ շատ «հըմ» արել, մորս համբերությունը սպառվել էր։ Ասել էր. - Հըմ ու զիբիլ… խո՞ւլ ես, ադա…,- պոռթկացել էր,- քար ընգնի էդ շաշ գլխիդ… Ի՞նքն էր մեղավորը, թե՞ մորս անեծքը… Չգիտեմ: Էն գիտեմ, որ բարձրացել էր սարին, գլուխը տվել քարին… Էդ խեղճ մարդն ընկել էր մորս անեծքի տակ. Մարզաքարի ժեռ գլխից գլորվել էր ցած: Էդ նույնն էր, թե տասը հարկանի շենքի տանիքից ընկներ: Ոչ մի անթեւ կենդանի էդ բարձրությունից ողջ չէր մնա: Նա ողջ մնաց: Էդպես էլ ահը սրտում, ուրախությունն ու սարսափը գիրկ-գրկի մեջ, պել կտրած աչքերը երկրի վրա չռած, կաղին տալով՝ վերստին բարձրացել էր Մարզաքար, որ էնտեղից, ի լուր աշխարհի հանդիսականների, հայտարարեր. - Ժողովո՜ւրդ,- գոռացել էր,- ես ողջ եմ, ողջ, միայն ոտքս է վնասված… Էդ էր ու էդ, նրան Ողջ կնքեցին: Ծննդյան վկայականի անունը շուտափույթ մոռացվեց: Անդունդից թե մի բան մնաց, էդ անունը… Նա Ողջ էր ամենուր: Ողջ էր անգամ, երբ մեռած էր: Մանկական հովվերգությունս վերջ չունի: Գրում եմ, գրում եմ, գրում եմ… Մի ավելորդ անգամ զգում եմ, որ լավ եմ գրում: Բայց պիտի խոստովանեմ, որ էդ մասին ինձանից լավ գրող էլ կա: Նա Լիլիա Մաշինյանն է, որն իբրեւ անհաս մանկության ճամփա՝ իր Ղրաքոթուկ սարն է սիրում. Թուխպը ետ տարավ Արեւն իր թաթով Եվ հոնքամեջը Բացեց բացատի, Գծեց ոսկեօղ Հնդուխալ մի շող Հորիզոնի բաց Կապույտ ճակատին… Մենավոր մի ծառ՝ Մազերին՝ հինա, Վզին՝ ճլորթին, Հայացքը՝ գյուղին, Սարի բացատում Դեռ մինչեւ հիմա Իմ մանկությունն է Օրորում ճյուղին… «Տխրությունս կամաց-կամաց փոխվում է լացի»: Մտովի նայում եմ էդ ամայի, որբ ու անտեր սարերին ու լաց լինում: Ախր, ճլորթին չէ, որ կախված է մենավոր հաճարենուց: Արցունքն է, արցունքը, որ կամաց-կամաց խեղդում է ինձ: Նյութի աղբյուրը ` hraparak.am