Բևեռացված, պառակտող և ճնշումներով ուղեկցված ընտրություններ․ ԺՀՄԻԳ-ի նախնական զեկույցը

Հայաստանում ԺՀՄԻԳ («Ժողովրդավարական հաստատությունների եւ մարդու իրավունքների գրասենյակ») ընտրությունների դիտորդական առաքելության նախնական եզրակացությունների մասին զեկույց է հրապարակվել, որը ներկայացնում ենք ստորև․

«2026 թվականի հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունները իրական ընտրություն են առաջարկել քաղաքական այլընտրանքների միջև: Ընտրական գործընթացը եղել է լավ կազմակերպված, չնայած քարոզարշավի ընթացքում նկատվել է արտաքին ուղղակի ճնշում՝ առևտրային սահմանափակումների և անվտանգության սպառնալիքների տեսքով, որոնք ուղղված էին ընտրողների վրա ընդդիմության օգտին կողմնորոշելու միտում ձևավորելուն: Այս մասին ասվում է միջազգային դիտորդների կողմից այսօր հրապարակված նախնական հայտարարության մեջ։

Քարոզարշավը լի էր բախումներով և բաժանարար հռետորաբանությամբ: Այն նշանավորվել է ընտրակաշառքով և այլ ընտրախախտումներով, որոնք հանգեցրել են ընդդիմադիր թեկնածուների և ակտիվիստների դեմ բազմաթիվ քրեական հետապնդումների։ Այս ամենի արդյունքում ընդդիմության շատ կողմնակիցներ ձեռնպահ են մնացել քարոզարշավին ակտիվորեն մասնակցելուց։ Հայտարարության մեջ ասվում է, որ սա, ինչպես նաև պետական հատվածի աշխատակիցների վրա իշխող կուսակցության միջոցառումներին մասնակցելու ճնշումը և վերջերս ներդրված սոցիալական և տնտեսական սահմանափակումները, մտահոգություններ են առաջացրել քարոզարշավի հավասար հնարավորությունների վերաբերյալ։

«Ընդդիմադիր գործիչների ձերբակալությունների և քրեական հետապնդումների կենտրոնացումը նպաստեց ընտրովի արդարադատության ընկալմանը: Միեւնույն ժամանակ, բևեռացված լրատվամիջոցների լանդշաֆտը, սադրիչ հռետորաբանությունը, ապատեղեկատվությունը և արտաքին ճնշման և միջամտության մշտական դրսևորումները մարտահրավեր նետեցին Հայաստանի ժողովրդավարական դիմադրողականությանը և հանրային քննարկման ամբողջականությանը», — ասաց Ֆարահ Քարիմին՝ ԵԱՀԿ կարճաժամկետ դիտորդական առաքելության հատուկ համակարգողը և ղեկավարը։ «Սա ընդգծում է ժողովրդավարական ինստիտուտների ամրապնդման, հիմնարար ազատությունների պաշտպանության և ժողովրդավարական գործընթացների նկատմամբ հանրային վստահության խթանման շարունակական ջանքերի կարևորությունը»։

«Հայաստանի ընտրությունները տեղի ունեցան հատկապես լարված աշխարհաքաղաքական համատեքստում՝ արտաքին ուղղակի միջամտությամբ», — ասաց Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովի պատվիրակության ղեկավար Դամիեն Քոթիեն։ «Մասնավորապես, Ռուսաստանից ճնշումներն ու սպառնալիքները հասան աննախադեպ և մտահոգիչ մակարդակի»։

Գործընթացը կարգավորվել է ընտրություններին վերաբերող վերանայված օրենքներով և կանոնակարգերով, որոնք ամուր հիմք են հանդիսանում ժողովրդավարական ընտրությունների համար։ Վերջին տարիներին կատարված փոփոխությունները հիմնականում իրականացվել են լայնածավալ բանակցային գործընթացի միջոցով և իրավական շրջանակը բարելավելու ուղղությամբ։ Այնուամենայնիվ, որոշ բացթողումներ և անորոշություններ շարունակում են մնալ, և ԺՀՄԻԳ-ի և Եվրոպայի խորհրդի Վենետիկի հանձնաժողովի մի շարք նախկինում արված առաջարկություններ մնում են չհասցեագրված։

«Քարոզարշավի ընթացքում բևեռացնող հռետորաբանությունն ու այս ընտրությունների կարևորությունը, լարված մթնոլորտ ստեղծեցին թե՛ ընտրողների, թե՛ ընտրական պաշտոնյաների համար», — ասաց ԵԱՀԿ ԽՎ պատվիրակության ղեկավար Եվրոսիմա Պեյովիչը։ «Ընտրական մարմինները գործել են խիստ հսկողության ներքո, մինչդեռ ընտրողները ենթարկվել են շարունակական քաղաքական ճնշման և հանրային քննարկումների։ Ներքին և արտաքին գործոններից բխող լարվածությունը մեծացրել է այս ընտրությունների շուրջ ճնշումը և ազդել ընտրական վարչարարության որակի վերաբերյալ հանրային ընկալման վրա՝ ընդգծելով կառուցողական քաղաքական մթնոլորտի խթանման և ընտրական մարմինների նկատմամբ հանրային վստահության ամրապնդման կարևորությունը»։

Ընտրական վարչակազմը պրոֆեսիոնալ և արդյունավետ կերպով կառավարել է ընտրությունների տեխնիկական նախապատրաստությունները՝ միևնույն ժամանակ շահագրգիռ կողմերի վստահությանն արժանանալով: Դիտարկված ընտրատեղամասերի մեծ մասում ընտրությունների օրվա ընթացքը գնահատվել է բացարձակապես դրական։

«Մենք հանդիպեցինք իրենց գործին նվիրված ընտրատեղամասերի անդամների, որոնց մեծ մասը կանայք էին: Նրանք իրենց պարտականությունները կատարում էին նվիրվածությամբ և ուշադրությամբ։ Որոշ ընտրողներ չունեին տարրական տեղեկատվություն իրենց ընտրատեղամասերի և քվեարկության ընթացակարգերի մասին: Հայաստանի իշխանությունները պետք է մտածեն ընտրողներին ավելի լավ տեղեկատվության տրամադրման մասին», — ասաց Եվրախորհրդարանի պատվիրակության ղեկավար Նատալի Լուազոն։ «Ընտրությունները, ընդհանուր առմամբ, խաղաղ էին և առանց միջադեպերի։ Ընտրական գործընթացը հանգիստ էր և շատ լավ կազմակերպված: Ընթացակարգերը, կարծես, մանրակրկիտ կերպով պահպանվել էին, և հաշվարկից առաջ փոքր անհամապատասխանությունները ուշադիր ստուգվել էին»։

Առցանց քարոզարշավը լայնածավալ էր և դրա կարգավորումը սահմանափակ էր, ինչը նվազեցնում էր թափանցիկությունն ու վերահսկողությունը։ Առցանց քարոզարշավը բախումնային և բաժանարար էր։ ԺՀՄԻԳ առաքելությունը հատկանշական է համարել որոշ թեկնածուների կողմից տարածվող մանիպուլյատիվ, կեղծ և արհեստական բանականության կողմից ստեղծված բովանդակության առկայությունը։ Միևնույն ժամանակ սա վերաբերվել է անիրական և երրորդ կողմի հաշիվների օգտագործմանը՝ հակառակորդներին, կառավարությանը և ընտրական գործընթացը վարկաբեկելու համար։ Ընդհանուր առմամբ, իշխանությունները քայլեր են ձեռնարկել ապատեղեկատվության դեմ պայքարելու համար։ Ջանքերի թափանցիկությունն ու արդյունավետությունը, սակայն, սահմանափակվել են հանրությանը հասանելի տեղեկատվության բացակայությամբ։

Քարոզարշավի ֆինանսավորման կանոնների փոփոխությունները ընդլայնել են քարոզարշավի ծախսերի սահմանումը, ավելացրել նվիրատվությունների և ծախսերի սահմանաչափերը և վերաբաշխել վերահսկողության գործառույթները։ Այնուամենայնիվ, հատկանշական է մի շարք կուսակցությունների և քարոզարշավի ֆինանսավորման թափանցիկությունը, հաշվետվողականությունը և ամբողջականությունը սահմանափակող մի շարք բացթողումների առկայությունը։

Չնայած ընտրական վարչակազմի և խորհրդարանի համար գենդերային քվոտաների, ինչպես նաև գենդերային հավասարակշռություն պահպանող մարմիններում կուսակցությունների համար ֆինանսական խթանների, կանանց մասնակցությունը հասարակական և քաղաքական կյանքում շարունակում է մնալ ցածր։ Կանայք կազմել են թեկնածուների 37.3 տոկոսը։

Լրատվամիջոցների միջավայրը բազմակարծիք է, սակայն բևեռացված։ ԺՀՄԻԳ-ի առաքելության լրատվամիջոցների մշտադիտարկումը պարզել է, որ լրատվամիջոցների մեծ մասը օգտագործել է փոխադարձ վիրավորանքները պառակտիչ քարոզարշավի հռետորաբանությունը ուժեղացնելու նպատակով։ Միևնույն ժամանակ լրատվամիջոցները ոչ էական վերլուծություն են առաջարկել մրցակցող ուժերի նախընտրական ծրագրերի վերաբերյալ։ Հանրային հեռուստատեսությունը ցուցաբերել է հստակ կողմնակալություն իշխող կուսակցության օգտին՝ իր իրավական պարտավորություններին և հանրային մանդատին հակառակ։ Միևնույն ժամանակ, մի քանի մասնավոր լրատվամիջոցներ բացասական կերպով են լուսաբանել կառավարությանը և բարենպաստ լուսաբանում են ապահովել ընտրված ընդդիմադիր թեկնածուների համար։ Այս ամենը միասին սահմանափակել է ընտրողների՝ տեղեկացված ընտրություն կատարելու հնարավորությունը։

«Թեև հաճախ խիստ բևեռացված քարոզարշավում, հայ ընտրողներին տրվեց պրոֆեսիոնալ կերպով կառավարվող ընտրական գործընթացում կենսունակ ու բազմակարծիք ընտրություն կատարելու հնարավորություն և նրանք օգտվեցին դրանից», — ասաց ԵԱՀԿ ժողովրդավարական հաստատությունների և մարդու իրավունքների գրասենյակի ընտրությունների դիտորդական առաքելության ղեկավար Յանեշ Լենարչիչը։ «Ցավոք, նրանք ստիպված էին այդ ընտրությունը կատարել աննախադեպ արտաքին միջամտության և ճնշման պայմաններում՝ բախվելով պատժիչ առևտրային սահմանափակումների և ամենօրյա սպառնալիքների հետ, որոնք պայմանավորված էին իրենց ընտրության արդյունքներով»։