Թուրքմենչայից մինչև այսօր. Ռուսաստանի ուղերձները և տարածաշրջանային հավասարակշռության ճգնաժամը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկի վերջին հայտարարությունները Թուրքմենչայի և Նախիջևանին վերաբերող պայմանագրերի շուրջ բացահայտում են Հարավային Կովկասում ծավալվող խորագույն աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերի նոր շերտ, որը միաժամանակ արտացոլում է Մոսկվայի մտահոգությունները տարածաշրջանում իր դիրքերի թուլացման, Թուրքիայի աճող ազդեցության և ամերիկյան ներկայության ընդլայնման վերաբերյալ։ Օվերչուկի խոսքերում երևում է ոչ միայն ռուսական դիվանագիտության ներկա դիրքորոշումը, այլև փորձ՝ արտահայտելու պատմական-իրավական հիմքերի վրա հիմնված մոտեցումներ, որոնք Մոսկվան արտահայտում է իր ազդեցության գոտու պահպանմանը համապատասխան։

Երբ Օվերչուկը հայտարարում է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կնքված համաձայնագրերը խախտել են տարածաշրջանային այն հավասարակշռությունը, որը գոյություն ուներ 1828 թվականից՝ Թուրքմենչայի պայմանագրի ստորագրման պահից, նա փաստացի վերակազմավորում է ամբողջ տարածաշրջանային անվտանգության ճարտարապետության պատմական թվագրումը։ Այս պայմանագիրը, որը կնքվել էր Ռուսական կայսրության և Կաջարական Իրանի միջև, ավարտեց 1826-1828 թվականների Ռուսպարսկական պատերազմը և հաստատեց նոր սահմաններ, համաձայն որի, Երևանի և Նախիջևանի խանությունների հողերը անցան Ռուսական կայսրությանը։

Օվերչուկի փաստարկը կենտրոնանում է նրա վրա, որ այդ պահից սկսած՝ Արաքս գետը դարձավ «աշխարհագրական սահման», որը երաշխավորվում էր երկու մեծ հարևանների՝ Ռուսաստանի և Իրանի միջև կնքված համաձայնագրերով, և որ այդ սահմանը ընդհանուր առմամբ մնացել է խաղաղ։ Այս պատմական հղումը, սակայն, ունի շատ ավելի խոր քաղաքական և իրավական նշանակություն, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից։ Թուրքմենչայի պայմանագիրը ոչ միայն հիմք դրեց Երևանի նահանգի ստեղծմանը և Արևել յան Հայաստանի՝ ռուսական իշխանության ներքո անցմանը, այլև սահմանեց տարածաշրջանի իրավաքաղաքական համակարգը։

Երբ ռուս պաշտոնյայի կողմից խոսվում է «տարածաշրջանային հավասարակշռության» մասին, որը գոյություն է ունեցել 1828 թվականից, նա փաստացի պնդում է, որ Հարավային Կովկասի ներկայիս իրավիճակը պետք է դիտարկել այդ պատմական հենակետից, և որ ցանկացած փոփոխություն, որը չի հաշվի առնում այդ պայմանագրի հիմքերը, համարվում է «հավասարակշռության խախտում»։ Բայց այս հղումը դառնում է առավել անհանգստացնող, երբ դիտարկվում է Ադրբեջանի՝ վերջերս կատարած սահմանադրական փոփոխությունների համատեքստում։ Ադրբեջանի խորհրդարանը փոփոխություններ է ընդունել Նախիջևանի Սահմանադրության նախաբանում, որտեղից հանվել են Մոսկվայի և Կարսի 1921 թվականի պայմանագրերի հիշատակումները։ Նոր տարբերակում նշվում է, որ Նախիջևանը պարզապես Ադրբեջանի անբաժանելի մաս է՝ առանց միջազգային պայմանագրերի հղումների։ Սա խիստ նշանակալից քայլ է, քանի որ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը հենց այն միջազգային իրավական հենքերն են, որոնց հիման վրա Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունը ձևավորվել է որպես Ադրբեջանի մաս՝ Ռուսաստանի և Թուրքիայի երաշխիքներով։ Մոսկվայի պայմանագիրը, որը ստորագրվել էր 1921 թվականի մարտի 16-ին ՌՍՖՍՀ-ի և Թուրքիայի միջև, հաստատում էր, որ Նախիջևանը կազմում է Ադրբեջանի ինքնավար տարածք՝ այն պայմանով, որ Ադրբեջանը չի զիջում այն երրորդ պետության։ Կարսի պայմանագիրը, որը ստորագրվել էր նույն թվականի հոկտեմբերին ԽՍՀՄ-ի, Թուրքիայի, Հայաստանի ԽՍՀ, Ադրբեջանի ԽՍՀ և Վրաստանի ԽՍՀ միջև, հաստատեց Մոսկվայի պայմանագրի դրույթները։

Երբ Բաքուն հանում է այս պայմանագրերի հիշատակումները Նախիջևանի Սահմանադրությունից, նա փաստացի փորձում է վերաիմաստավորել Նախիջևանի կարգավիճակը՝ դուրս բերելով այն Ռուսաստանի և Թուրքիայի երաշխավորի դերակատարությունից և ներկայացնելով որպես սոսկ Ադրբեջանի ներքին վարչական միավոր։ Սա, սակայն, հակասում է իրավական հիմքերին, քանի որ Նախիջևանի կարգավիճակը միջազգային պայմանագրերով է ամրագրված, և դրանց միակողմանի փոփոխումը կամ անտեսումը կարող է վիճարկելի դարձնել ամբողջ իրավական կառուցվածքը։

Բաքվի ռազմավարությունը, սակայն, հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ Ռուսաստանը թուլացած է Ուկրաինայի պատերազմի պատճառով և ունի սահմանափակ հնարավորություններ՝ ուժեղ արձագանքելու Հարավային Կովկասում։ Օվերչուկի արձագանքը հենց սրան է ուղղված՝ նպատակ ունենալով հիշեցնել, որ Մոսկվան չի պատրաստվում հրաժարվել իր երաշխավորի դերից և որ այդ պայմանագրերը շարունակում են ուժի մեջ լինել միջազգային իրավունքի համաձայն։

Օվերչուկի հայտարարությունները դառնում են առավել ուշագրավ, երբ նա անդրադառնում է Սյունիքով անցնող ճանապարհի և եռակողմ աշխատանքային խմբի թեմաներին։ Նա պնդում է, որ Ռուսաստանի մասնակցությունը փոխվարչապետների եռակողմ աշխատանքային խմբում թույլ էր տալիս հավասարակշռված քննարկել բոլոր ներկա երկրների շահերը՝ հաշվի առնելով Հայաստանի ինքնիշխանությունը, իրավասությունը, տարածքային ամբողջականությունը և տնտեսական շահերը։ Սա ակնարկ է՝ կապված Հայաստանի գործող իշխանությունների վերջին քայլերի հետ՝ հրաժարվել ռուսական միջնորդությունից և փորձել անկախ բանակցություններ վարել Բաքվի հետ։

Օվերչուկի խոսքերում երևում է Մոսկվայի դժգոհությունը, որ Հայաստանը որոշել է շարժվել առանց Ռուսաստանի, ինչը, ռուսական տեսակետից, «խախտել է հավասարակշռությունը»։

Երբ Օվերչուկը խոսում է «ամերիկյան հրավերի» մասին, նա ակնարկում է Հայաստանի արևմտամետ քաղաքականության, ամերիկյան ներկայության ուժեղացման մասին։ Այդպիսով Մոսկվան Թրամփի ուղու նախագծի հետ կապված փաստացի մտահոգություն է հայտնում Հարավային Կովկասում ամերիկյան ազդեցության ընդլայնման և հատկապես Արաքս գետի հյուսիսային ափի հատվածում նախատեսվող ճանապարհի մասով, որը Թուրքմենչայի պայմանագրից ի վեր համարվում է ռուսական ազդեցության գոտի։

Օվերչուկը նաև անդրադառնում է երկաթուղային ենթակառուցվածքների հարցին՝ նշելով, որ այժմ, երբ Հայաստանը հայտարարել է, թե այս նախագիծը կիրականացվի առանց Ռուսաստանի, Թուրքիան արդեն սկսել է միջոցներ ծախսել դեպի Նախիջևան երկաթուղու կառուցման վրա, իսկ Մեղրիի հատվածի վերականգնման հեռանկարները դարձել են պակաս ակնհայտ։ Սա ուղղակի ակնարկ է նաև Թուրքիայի և Ադրբեջանի ջանքերին՝ ստեղծել իրենց երազած ճանապարհը՝ Մեղրիի միջոցով Ադրբեջանը կապելով Նախիջևանի հետ։ Ռուսական կողմը պնդում է, որ այս ամենը ճնշում է Հայաստանի վրա, և որ Ռուսաստանին երկաթուղու ապաշրջափակման բանակցություններում չներառելը մեծ սխալ էր։

Այս հայտարարությունները պետք է դիտարկել նաև ավելի լայն համատեքստում։ Մոսկվան փորձում է պահպանել իր դերը որպես հիմնական միջնորդ և երաշխավոր Հարավային Կովկասում՝ հենվելով պատմականորեն ձևավորված իրողությունների և պայմանագրերի վրա։

Տարածաշրջանային իմաստով ռուս պաշտոնյայի կողմից արված հայտարարությունները ցույց են տալիս, որ Հարավային Կովկասում ծավալվում է խորագույն աշխարհաքաղաքական վերակազմավորում։ Ռուսաստանը, որը երկար տարիներ համարվում էր տարածաշրջանի անվիճարկելի հեգեմոն, այժմ բախվում է մի շարք մարտահրավերների՝ Թուրքիայի աճող ազդեցությանը, ամերիկյան ներկայության ուժեղացմանը, Ադրբեջանի ինքնավարության ձգտումներին և Հայաստանի արևմտամետ քաղաքականությանը։

Թուրքիայի դերը այս ամենում առանձնահատուկ է։ Անկարան ակտիվորեն աջակցում է Ադրբեջանին և ներդրումներ է կատարում դեպի Նախիջևան երկաթուղու կառուցման համար, ինչը ցույց է տալիս, որ թուրքական ռազմավարությունը ուղղված է, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքի» ստեղծմանը՝ անկախ Ռուսաստանի դիրքորոշումից։ Սա նշանակում է, որ Անկարան փորձում է օգտագործել Ադրբեջանի 2020 թվականի հաղթանակը՝ որպես հնարավորություն՝ վերաձևավորել տարածաշրջանի երկրաչափությունը և ստեղծել նոր երթուղիներ, որոնք կապահովեն թուրքական ազդեցության տարածումը դեպի Կասպից ծով և Կենտրոնական Ասիա։ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը, որոնք Թուրքիան ևս ստորագրել է, այժմ դիտարկվում են որպես խոչընդոտներ այդ նոր ռազմավարության իրականացման համար, և Անկարան փորձում է գտնել եղանակներ՝ շրջանցելու կամ վերաիմաստավորելու դրանք։

Իրանի դիրքը ևս կարևոր է այս իրավիճակում։ Օվերչուկը նշում է, որ Իրանը չէր զգում սպառնալիքներ, երբ Ռուսաստանը մասնակցում էր բանակցություններին, բայց այժմ իրավիճակը փոխվել է։ Իսկ Թուրքմենչայի պայմանագրին կատարված հիշատակումը նաև վկայում է այն մասին, որ, որպես ժամանակին այդ պայմանագրին մաս կազմած աշխարհաքաղաքական դերակատար, Իրանը ևս կարող է իր շահերն ունենալ տարածաշրջանում։

Արաքսի հյուսիսային ափին ամերիկյան ազդեցության ուժեղացումը և, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքի» ստեղծման հնարավորությունը մտահոգություն են առաջացնում Իրանում, քանի որ դա կնշանակի Ադրբեջանի և Թուրքիայի ուղղակի կապ՝ շրջանցելով իրանական տարածքը։ Թեհրանի համար սա ոչ միայն տնտեսական, այլև անվտանգային հարց է, քանի որ պանթուրքիզմի գաղափարախոսությունը սպառնալիք է ներկայացնում նաև Իրանի համար։