Գնաճի պատճառները և հետևանքները Հայաստանում. ի՞նչ է սպասվում սպառողին. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

2026 թվականի մարտի տվյալներն արտացոլում են հանրապետությունում սպառողական գների 4,5 տոկոս աճ՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակաշրջանի համեմատ, երբ գնաճային ցուցանիշը կազմել էր 3,3 տոկոս, ինչը վկայում է գնաճի զգալի արագացման մասին և բացահայտում, որ տնտեսական համակարգը հայտնվել է որոշակի ճնշման տակ, որի առաջնային դրսևորումը սննդամթերքի գների անհեռանկարային բարձրացումն է։

Սննդամթերքի գների աճի տեմպերի արագացումը՝ 5,4 տոկոսից մինչև 7,8 տոկոս, հատկապես անհանգստացնող է այն տեսանկյունից, որ պարենային ապրանքները կազմում են հայ ընտանիքների սպառողական զամբյուղի զգալի մասը, և այդ կատեգորիայի թանկացումն անմիջապես զգացվում է՝ քաղաքացիների գնողունակության նվազման տեսքով։

Սննդամթերքի գների աճի արագացման հիմնական պատճառներից մեկը, որը պետք է դիտարկել ավելի լայն աշխարհաքաղաքական համատեքստում, կապված է Իրանի՝ որպես Հայաստանի կարևոր առևտրային գործընկերոջ՝ վերջերս ձեռնարկած քայլերի, ամսնավորաբար իրանական ծագման սննդամթերքի և գյուղատնտեսական ապրանքների՝ արտահանման արգելքի հետ։ Այս սահմանափակումը, որը գործի է դրվել ավելի քան մեկ ամիս առաջ՝ պայմանավորված տարածաշրջանում պատերազմական իրավիճակի սրմամբ և Թեհրանի ծրագրով՝ բավարարելու սեփական ներքին շուկայի աճող պահանջարկը, էական հետևանքներ է ունեցել Հայաստանի սպառողական շուկայի համար։ Չնայած պաշտոնական վիճակագրական տվյալները դեռևս ամբողջությամբ չեն հրապարակվել, տնտեսական ոլորտի պատասխանատու մարմինների կանխատեսումներն արդեն նախազգուշացնում են, որ իրանական սննդամթերքի արտահանման արգելքը կունենա մեկուկես կամ նույնիսկ գրեթե երկու տոկոս ազդեցություն ընդհանուր գնաճի ցուցանիշի վրա, ինչը լրացուցիչ տնտեսական ճնշում է ստեղծում։

Բայց, երբ վերլուծում ենք 2026 թվականի առաջին եռամսյակի գնաճային դինամիկան, պարզ է դառնում, որ խնդիրը ոչ միայն կապված է առանձին ամիսների տատանումների հետ, այլ ներկայացնում է ավելի համակարգային բնույթ ունեցող երևույթ։ Եռամսյակային հիմքով գնաճը կազմել է 3,2 տոկոս՝ նախորդ տարվա 2 տոկոսի դիմաց, ինչը նշանակում է գնաճային ճնշման զգալի ուժեղացում և տնտեսական միջավայրի անկայունացում։ Այս աճի հիմքում նորից ընկած է պարենային ապրանքների գների բարձրացման արագացումը՝ 3,7 տոկոսից մինչև 6,8 տոկոս, որը համարյա կրկնապատկում է նախորդ ժամանակաշրջանի գնաճային տեմպերը և ցույց է տալիս, որ սննդամթերքի շուկան գտնվում է լուրջ թերհավասարակշռվածության վիճակում։

Սննդամթերքի գների աճի ինտենսիվ դինամիկան ստեղծում է լուրջ մարտահրավերներ Հայաստանի բնակչության մեծ զանգվածների համար՝ հատկապես նկատի ունենալով, որ հասարակության զգալի մասի եկամուտները չեն աճում գնաճին համապատասխան տեմպերով։ Սննդամթերքի ծախսերը կազմում են ցածր և միջին եկամուտ ունեցող ընտանիքների ամսական բյուջեի զգալի մասնաբաժինը։ Իսկ երբ այդ ապրանքների գները բարձրանում են 7-8 տոկոսի չափով, այն ուղղակի և ճնշող ազդեցություն է ունենում կենսամակարդակի վրա։ Մարդիկ ստիպված են լինում կրճատել սննդի սպառումը, անցնել ավելի էժան, բայց հաճախ ավելի պակաս որակյալ արտադրանքի, սահմանափակել այլ անհրաժեշտ ծախսերը՝ հրաժարվելով առողջապահությունից, կրթությունից, մշակութային ծրագրերից։ Սա հանգեցնում է սոցիալական անհավասարության խորացման, աղքատության մակարդակի բարձրացման, սոցիալական լարվածության աճի, ինչը երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է լուրջ սպառնալիքներ ստեղծել հասարակական կայունության համար։

Առանձնահատուկ ուշադրություն են պահանջում նաև շուկայական վարքագծի այն դրսևորումները, որոնք կապված են գների արհեստական բարձրացման և անբավարար վերահսկողության հետ։ Նախատոնական շրջաններում կամ ընդհանուր գնաճային ֆոնի պայմաններում որոշ վաճառողներ և միջնորդներ միանգամից և անհարկի ավելի են բարձրացնում գները՝ օգտվելով իրավիճակից և փորձելով ստանալ լրացուցիչ շահույթ՝ սպառողների հաշվին։ Այս պրակտիկան, որը գնահատվում է որպես անբարեխիղճ տնտեսվարում և սպառողների իրավունքների խախտում, ցավալիորեն տարածված է և կապված է հանրապետությունում շուկայական վերահսկողության մեխանիզմների անբավարար գործունեության հետ։

Պետական վերահսկող մարմինները, որոնք պարտավոր են ապահովել արդար մրցակցություն և սպառողների պաշտպանություն, հաճախ ի զորու չեն արձագանքել գների անհիմն բարձրացմանը, կատարել համակարգված և արդյունավետ ստուգումներ, կիրառել պատժամիջոցներ խախտողների նկատմամբ։ Վերահսկողության անարդյունավետությունը ստեղծում է այնպիսի մթնոլորտ, որը խրախուսում է անբարեխիղճ գործարարներին շարունակելու իրենց գործելակերպը, ինչի արդյունքում էլ վտանգվում է շուկայի առողջ զարգացումը։

Պատշաճ վերահսկողության բացակայությունը նշանակում է նաև, որ սպառողները մնում են անպաշտպան և չեն ունենում արդյունավետ մեխանիզմներ իրենց իրավունքները պաշտպանելու համար՝ բախվելով այնպիսի իրավիճակների, որոնց դեմ պայքարելու հնարավորություն չունեն։

ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ