Յուրաքանչյուր քաղաքացու ուսերին դրված պարտքը շարունակաբար ավելանում է. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է. Հայաստանի պետական պարտքի խնդիրը հատկապես 2018 թ. իշխանափոխությունից հետո աստիճանաբար վերածվել է ոչ միայն ֆինանսատնտեսական, այլև ռազմավարական նշանակություն ունեցող քաղաքական և հասարակական քննարկման թեմայի։ Այսօր արդեն այն ավելի հաճախ դիտարկվում է որպես համակարգային ռիսկերի աղբյուր, որը կարող է սահմանափակել երկրի տնտեսական ինքնուրույնությունը և երկարաժամկետ զարգացման հնարավորությունները։ Գաղտնիք չէ, որ պետական պարտքը ցանկացած ժամանակակից պետության ֆինանսական կառավարման կարևոր բաղադրիչ է, սակայն դրա չափը, կառուցվածքը, աճի տեմպերը և սպասարկման կարողությունը որոշում են՝ արդյոք այդ պարտքը դառնում է զարգացման գործիք, թե վերածվում է տնտեսական ծանր բեռի։

Հայաստանի դեպքում պետական պարտքի աճը հատկապես զգալի է դառնում, երբ այն դիտարկվում է ոչ միայն ընդհանուր մակրոտնտեսական ցուցանիշների, այլև բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող պարտքի տեսանկյունից։ 2026 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Հայաստանում բնակչության մեկ շնչի հաշվով պետական պարտքի բեռը հասել է մոտ 4,7 հազար դոլարի՝ նախորդ տարվա 4,2 հազար դոլարի համեմատ։ Այս թվերի խորքային նշանակությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է դրանք դիտարկել Հայաստանի տնտեսության կառուցվածքի, բնակչության եկամուտների մակարդակի, տնտեսական աճի տեմպերի և սոցիալական բեռի համատեքստում։

Փաստացի ստացվում է, որ յուրաքանչյուր քաղաքացու հաշվով պարտքային պարտավորությունների մակարդակը շարունակաբար աճում է, ինչը նշանակում է, որ պետական ֆինանսների կայունության հարցը աստիճանաբար դառնում է հասարակության լայն շերտերի վրա ազդեցություն ունեցող խնդիր։

Պետական պարտքի ընդհանուր ծավալը նույնպես շարունակում է աճել։ Հայաստանի պետական պարտքը 2026 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ արդեն գերազանցել է 14,5 միլիարդ դոլարը, որը դրամային արտահայտությամբ ավելի քան 5,5 տրիլիոն է։ Այս ցուցանիշը ուշագրավ է ոչ միայն իր չափերով, այլև աճի տեմպերով։ Եթե նախորդ ժամանակահատվածում պարտքի աճը գնահատվում էր շուրջ 8,4 տոկոս, ապա այժմ այն արագացել է՝ հասնելով մոտ 13,2 տոկոսի։ Սա նշանակում է, որ պետական պարտքը աճում է ավելի արագ, քան որոշ հիմնական տնտեսական ցուցանիշներ, իսկ այդ հանգամանքը երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է առաջացնել ֆինանսական կայունության խնդիրներ։

Պարտքի կառուցվածքային առանձնահատկությունները նույնպես կարևոր են դրա ռիսկայնությունը գնահատելու համար։ Հայաստանի պետական պարտքը բաղկացած է արտաքին և ներքին պարտքից, և այս երկու բաղադրիչների հարաբերակցությունը վերջին տարիներին զգալի փոփոխությունների է ենթարկվում։ Արտաքին պարտքի ծավալն արդեն գերազանցել է 7 միլիարդ դոլարը, իսկ ներքին պարտքը մոտեցել է 7,5 միլիարդ դոլարին։ Թեև թվային առումով այս երկու բաղադրիչները մոտ են իրար, դրանց տնտեսական ազդեցությունը և ռիսկերը տարբեր բնույթ ունեն։ Արտաքին պարտքը, որպես կանոն, կապված է միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների, օտարերկրյա պետությունների կամ միջազգային կապիտալի շուկաների հետ, ինչը նշանակում է, որ այն ավելի մեծ կախվածություն է ստեղծում արտաքին տնտեսական միջավայրից, փոխարժեքային տատանումներից և միջազգային ֆինանսական պայմաններից։

Ներքին պարտքը, հակառակը, հիմնականում ձևավորվում է պետական պարտատոմսերի թողարկման միջոցով և կապվում է երկրի ֆինանսական շուկաների հետ։

Վիճակագրական տվյալները ցույց են տալիս, որ արտաքին պարտքի դինամիկան վերջին շրջանում փոխվել է։ Եթե ավելի վաղ այն նույնիսկ որոշակի նվազման միտում էր ցուցաբերում՝ մոտ 1 տոկոս անկմամբ, ապա այժմ այն վերածվել է աճի՝ մոտ 9 տոկոս մակարդակով։ Սա նշանակում է, որ արտաքին ֆինանսավորման պահանջը կրկին մեծանում է։ Արտաքին պարտքի կառուցվածքում հիմնական բաժինը պատկանում է կառավարության պարտքին, որը կազմում է շուրջ 93 տոկոս, մինչդեռ Կենտրոնական բանկի բաժինը նվազել է մոտ 7 տոկոսի։ Թվային արտահայտությամբ, կառավարության արտաքին պարտքը մոտ 6.5 միլիարդ դոլար է, իսկ կենտրոնական բանկինը՝ մոտ 490 միլիոն դոլար։ Այս հարաբերակցությունը ևս ցույց է տալիս, թե ինչ բեռ է ընկնում պետական բյուջեի վրա։

Կառավարության արտաքին պարտքի աճը նույնպես ուշագրավ է։ Եթե նախկինում այն գրեթե չեզոք դինամիկա ուներ՝ նույնիսկ աննշան նվազման միտումով, ապա այժմ այն աճել է մոտ 10 տոկոսով։ Սա փաստում է, որ պետությունը ավելի ակտիվորեն է դիմում արտաքին ֆինանսական աղբյուրների օգնությանը։ Ներքին պարտքի կառուցվածքը ևս ունի իր առանձնահատկությունները։ Այն հիմնականում ձևավորվում է պետական պարտատոմսերի միջոցով, որոնք կազմում են ներքին պարտքի շուրջ 90 տոկոսը։ Թվային արտահայտությամբ դա մոտ 6,8 միլիարդ դոլար է։ Պետական պարտատոմսերը ֆինանսական համակարգի կարևոր գործիք են, քանի որ դրանց միջոցով պետությունը ներգրավում է միջոցներ տեղական շուկայից։ Սակայն դրանց մեծ մասնաբաժինը նաև նշանակում է, որ պետական պարտքի աճը ուղղակիորեն կապված է ներքին ֆինանսական շուկայի հնարավորությունների հետ։ Եթե այդ շուկան սահմանափակ է կամ տնտեսության համար չափազանց փոքր, ապա պետական պարտքի ավելացումը կարող է ճնշում գործադրել ֆինանսական համակարգի վրա։

Ներքին պարտքի աճի տեմպերը որոշակիորեն դանդաղել են, սակայն դրանք շարունակում են մնալ բավական բարձր։ Եթե նախկինում այն աճում էր մոտ 19,5 տոկոսով, ապա այժմ աճը մոտ 17,3 տոկոս է։ Թեև սա որոշակի դանդաղում է, սակայն նման տեմպերը երկարաժամկետ հեռանկարում կարող են բերել ֆինանսական համակարգի գերբեռնվածության։ Հատկապես փոքր տնտեսություն ունեցող երկրների համար պետական պարտքի չափից մեծ կախվածությունը ներքին ֆինանսական շուկայից կարող է հանգեցնել այն իրավիճակին, երբ մասնավոր հատվածի համար հասանելի վարկային ռեսուրսները սահմանափակվում են։

Պարտքի կառուցվածքում կարևոր դեր ունեն նաև եվրապարտատոմսերը։ Հայկական եվրապարտատոմսերի բաժինը ընդհանուր պարտքում որոշակիորեն նվազել է՝ մոտ 8,7 տոկոսից հասնելով 8,1 տոկոսի։ Սակայն դրանց ծավալը շարունակում է աճել և կազմում է ավելի քան 607 միլիոն դոլար։ Եվրապարտատոմսերը միջազգային կապիտալի շուկաներից ֆինանսավորման կարևոր միջոց են, սակայն դրանց հետ կապված ռիսկերը նույնպես մեծ են։ Այս պարտավորությունները սովորաբար ենթարկվում են միջազգային ֆինանսական շուկաների տատանումներին, տոկոսադրույքների փոփոխություններին և ներդրողների վստահության մակարդակին։

Պետական պարտքի խնդրահարույց կողմերը առավել հստակ երևում են այն ժամանակ, երբ դիտարկվում են տնտեսական կայունության և պետական քաղաքականության տեսանկյունից։ Առաջին խնդիրը կապված է պարտքի սպասարկման ծախսերի աճի հետ։ Պարտքի ծավալի ավելացումը նշանակում է, որ պետական բյուջեից ավելի մեծ միջոցներ պետք է ուղղվեն տոկոսների և հիմնական պարտքի մարմանը։ Սա իր հերթին կարող է սահմանափակել պետական ներդրումները կրթության, առողջապահության, ենթակառուցվածքների կամ սոցիալական ծրագրերի ոլորտներում։

Երկրորդ կարևոր խնդիրն այն է, որ պետական պարտքի աճը կարող է մեծացնել երկրի ֆինանսական կախվածությունը արտաքին աղբյուրներից։ Փոքր և բաց տնտեսություններ ունեցող երկրների դեպքում արտաքին ֆինանսավորման վրա մեծ կախվածությունը հաճախ հանգեցնում է այն իրավիճակին, երբ տնտեսական քաղաքականությունը որոշ չափով պայմանավորվում է արտաքին ֆինանսական կենտրոնների պահանջներով։ Իսկ սա կարող է սահմանափակել տնտեսական ինքնուրույնությունը և քաղաքական որոշումների ազատությունը։

Երրորդ խնդիրը կապված է պարտքի և տնտեսական աճի հարաբերակցության հետ։ Եթե տնտեսությունը աճում է ավելի արագ, քան պետական պարտքը, ապա պարտքի բեռը հարաբերականորեն նվազում է։ Սակայն, եթե պարտքը աճում է ավելի արագ, ապա դա նշանակում է, որ տնտեսությունը աստիճանաբար ծանրաբեռնվում է պարտքային պարտավորություններով։ Հայաստանի դեպքում վերջին տարիներին տնտեսական աճի տեմպերը որոշ ժամանակահատվածներում բարձր են եղել, սակայն դա մեծապես պայմանավորված է որոշակի արտաքին գործոններով, և այս տեսանկյունից գլխավոր հարցը մնում է այն, թե արդյոք այդ աճը կայուն և երկարաժամկետ բնույթ ունի։

Պետական պարտքի խնդիրը նաև սոցիալական և ժողովրդագրական նշանակություն ունի։ Երբ մեկ շնչի հաշվով պարտքը աճում է, դա նշանակում է, որ ապագա սերունդները ստիպված են լինելու մասնակցել այդ պարտքի մարմանը՝ հարկերի միջոցով կամ պետական ծախսերի կրճատման պայմաններում։ Սա հատկապես կարևոր է այնպիսի երկրների համար, որտեղ բնակչության թվաքանակը չի աճում կամ նույնիսկ նվազում է։