«Ի գործ» կամ երկարատև «տուր»

 «Հրապարակ օրաթերթ»-ը գրում է․ ՀՀ սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակը երեկ հայտարարեց «Ի գործ» 2026 ծրագրի հայտադիմումների ընդունման մասին: Սփյուռքահայերը կարող են պետության հաշվին գալ Հայաստան եւ մեկ տարի աշխատել մեր պետական մարմիններում: Մի քանի պայման է դնում կառավարությունը՝ որ եկողները բարձրագույն կրթություն ունենան եւ 5  տարի աշխատած լինեն իրենց մասնագիտության գծով: Նրանք պետք է նաեւ քիչ թե շատ հայերեն իմանան եւ 5 տարի ապրած եւ սովորած լինեն սփյուռքում: 

Հարկատուները պետք է վճարեն այս անձանց ավիատոմսի համար՝ դեպի Հայաստան եւ հակառակ ուղղությամբ, ամիսը 336 հազար ՀՀ դրամ վճարեն՝ որպես կեցության նպաստ, առողջական ծախսերը հոգան, նաեւ՝ փոխհատուցեն մեկ տարվա կացության կարգավիճակի վճարը: Այս ծրագիրը, որը լայնորեն գովազդվում է ՔՊ-ական իշխանության կողմից, իրականացվում է 2020 թվականից:

Հետագայում սփյուռքահայ մասնագետները որոշում են՝ մնա՞լ հայրենիքում, թե՞ գնալ, բայց եթե մնում են, ապա ստանում են ՀՀ հասարակ չինովնիկի աշխատավարձ, որն էապես ավելի ցածր է նպաստ կոչվածից: Բնականաբար, «տուրիստների» մեծ մասը վերադառնում է «սփռման» երկրներ: Չնայած, ըստ սփյուռքի հանձնակատարի գրասենյակի, օրինակ, 2024 թվականի ծրագրի շրջանակներում արդեն 200 սփյուռքահայ աշխատանքի է անցել Հայաստանի պետական մարմիններում, մի մասն անգամ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ են դարձել: 

Առաջին տարիներին «Ի գործ»-ով Հայաստան եկածներն աշխատանքի էին անցնում այնպիսի կարեւոր օղակներում, ինչպիսին են ՀՀ կառավարությունը,  նախագահի, վարչապետի աշխատակազմը, ԱԳՆ-ն: Սփյուռքահայեր էին աշխատում քաղաքապետարանում, ՄԻՊ գրասենյակում, 21 թվականին՝ Արցախի նախագահի աշխատակազմում: Սա անվտանգային ռիսկ էր պարունակում, թեեւ հանձնակատարի գրասենյակից վստահեցնում էին՝ բոլորին ստուգում է ԱԱԾ-ն: Ինչեւէ, սկսած 2024 թվականից, պետական բարձր օղակներում «Ի գործ»-ով եկածների չենք գտնում: Սփյուռքի հանձնակատարի գրասենյակի տվյալներով, 2025 թվականին պետական մարմիններով այս ծրագրով աշխատանքի է անցել 39 անձ: Նրանք աշխատում են հենց հանձնակատարի գրասենյակում, հայրենադարձության եւ ինտեգրման կենտրոնում, էկոնոմիկայի նախարարությունում, ՏԿԵՆ-ում, սոցապում, 1 անձ՝ ԿԲ-ում, սակայն ո՛չ ԱԳՆ-ում, ո՛չ երկրի բարձրագույն պաշտոնյաների գրասենյակներում նրանք աշխատանքի չեն անցել: 

Սփյուռքի հանձնակատարի գրասենյակը հատուկ մոտեցում ունի ԱՊՀ նախկին երկրներից եկած մեր հայրենակիցների նկատմամբ: ՌԴ-ից, Ուկրաինայից ընտրվում են միայն ընդգծված հակապուտինյան տրամադրություն ունեցողները, մարդիկ, որոնք դեմ են ՌԴ պաշտոնական քաղաքականությանը: Այս կարծիքն է հայտնում մեր հայրենակից, մոսկվաբնակ Մարիամ Հովսեփյանը, որը ժամանակին հայտ է տվել այս ծրագրին մասնակցելու նպատակով, սակայն մերժվել է: «Բնականաբար, ինձ չէին ուզի, որովհետեւ ես ռուսական քաղաքականությանը դեմ մարդ չէի: Այն դեպքում, որ ես ունեի ՀՀ ԱԺ-ում աշխատանքի փորձ, ունեի երեք բարձրագույն կրթություն, բայց չհամապատասխանեցի իրենց չափանիշներին, հավանաբար, իմ հայացքների համար: Այն ժամանակ չկար սփյուռքում 5 տարվա աշխատանքային փորձի կամ ուսման պահանջը, եւ ես լիովին համապատասխանում էի նրանց պահանջներին, բայց մերժվեցի: Հետո տեսա, թե ովքեր են անցել: Այն հայերը, որոնք Ռուսաստանում ապրում են ու ռուսական իշխանությունների հետ սոլիդար չեն, նրանք էին անցել, ընդ որում՝ ես 10 տարի էր, Ռուսաստանում էի ապրում, նոր գնացած չէի: Էլի կային մարդիկ, որոնք ՀՀ քաղաքացիություն ունեին, ինչպես ես, եկան ու այս ծրագրով անցան»,- ասում է Մարիամ Հովսեփյանը: 

Ըստ նրա, դա ավելի շատ երկարաժամկետ տուր էր, եւ բոլորն էլ կուզեին գալ Երեւան, բարձր աշխատավարձով ապրել, բոլոր պայմաններն իրենց համար ստեղծեին, հետո թողնեին գնային։

Քանի՞ մասնագետ է եկել Հայաստան այս տարիների ընթացքում «Ի գործ» ծրագրով, քանի՞սն են մնացել աշխատելու եւ քանի՞սն են հեռացել Հայաստանից: Ո՛չ գրասենյակից, ո՛չ տարածված հաղորդագրությունում նշված համարներով մեզ չպատասխանեցին: Գրասենյակի կայքում գտանք մի հաշվետվություն, ըստ որի՝ 

«Սփյուռքահայ մասնագետների ներգրավում ՀՀ պետական կառավարման համակարգում» միջոցառման շրջանակներում 2023-2024 թվականներին 50 սփյուռքահայ մասնագետ է ներգրավվել ՀՀ պետական կառավարման համակարգի 20 կառույցներում: «Միջոցառման մասնակիցների մոտ 80 տոկոսը հայրենադարձվել է՝ մշտական աշխատանքի անցնելով պետական կառույցներում եւ մասնավոր հատվածներում: Միջոցառման մասնակիցների կողմից մշակվել է 7 նոր ծրագիր՝ միտված ՀՀ առանձին ոլորտների զարգացմանը: Հովնանյան ընտանեկան հիմնադրամի հետ համագործակցության արդյունքում 23-24 թթ․ ծրագրի մասնակից 6 սփյուռքահայ մասնագետ հնարավորություն է ունեցել շարունակել աշխատանքը եւս 1 տարով: 2024-25 թթ․ ծրագրի շրջանակներում ՀՀ պետական համակարգի 20 կառույցներում ներգրավվել է 40 սփյուռքահայ բարձրակարգ մասնագետ»:  

Ավելի վաղ՝ 2 տարի առաջ, «Հրապարակի» հարցմանը, թե քանի մարդ է աշխատանքի անցել ՀՀ պետական մարմիններում 2024 թվականին, ստացել էինք պատասխան՝ 200 մարդ: Համադրում ենք թվերը, եւ պարզվում է, որ եկածների առավելագույնը մեկ քառորդ մասն է մնացել, մեծ մասը մեկնել է տուն: 

Ինչպես կասեր մեծն Շեքսպիրը՝ «Մեծ աղմուկ ոչնչից»:

Սա շատ նման է աշխատանքային տուրիզմի, երբ գնահատվում է ոչ թե մասնագիտական որակը, այլ՝ Հայաստան գալու ցանկությունը: Ի՞նչ մասնագետներ են եկողները, պե՞տք են արդյոք մեր տնտեսությանը, մշակույթին, ինչո՞վ են տեղացիները նրանց զիջում՝ ոչ ոք այս հարցերին չի պատասխանում: