Նմանը չկա

Հրաչյա Մաթեւոսյանի հիշատակին Որքան գիտեմ, Գյոթեն ոչ միայն մեծ գրող էր, այլեւ ժամանակի գրական մեծագույն դիկտատոր: Միջնադարի մոռացումից նա փրկեց ու արժանին մատուցեց Վիլյամ Շեքսպիրին: Բավական է, որ Գյոթեն մի գրողի մասին դրվատանքի խոսք ասեր, եւ նա կդառնար հույժ համբավավոր: Հայ իրականության մեջ նման շնորհ ես վերագրում էի Հրանտ Մաթեւոսյանին: Պատահական չէ, որ գրածս առաջին իսկ պատմվածքից հետո բախեցի մեծ գրողի դուռը: Իմ միամիտ գլուխը կարծում էր, որ նրա հեղինակավոր կարծիքը լինելու էր այն տանող հրթիռը, որն ինձ կտրելու էր ճղճիմ գոյությունից՝ բարձրացնելով գրական անդաստան: Ավաղ: Մեծ գրողն ինձ մեծի տեղ չդրեց: Դեռ ավելին՝ իմ վայրի գրելաոճը եւ անսյուժե պատումը ոչ մի կերպ չտեղավորվեցին Հրանտ Մաթեւոսյանի գեղարվեստական պատկերացումներում: Ինձ բան չէր ասում, բայց ես շատ բան էի հասկանում… Եվ եթե իմ պնդաճակատությունը չլիներ, անշուշտ, ես կդադարեցնեի գրական փորձությունս: Հրանտ Մաթեւոսյանի իսկ բնակարանում ես կորցրի երազանքիս մեծագույն հովանավորիս, բայցեւ ձեռք բերեցի մեծ բարեկամի: Նա այնքան էլ հեռու չէր, Հրանտի կողքին էր՝ Հրաչյա Մաթեւոսյանը, որն իր ախպոր մոտ նստած՝ լոռեցու միամիտ ու պայծառ ժպիտով հարց էր տալիս. - Լեւոն, դու ինչի՞ համար ես գրում… Էն ժամանակ էսքան խելոք չէի, որ մի հնարամիտ պատասխան տայի: Բայց, իսկապես, ինչո՞ւ էի գրում… Երեւի ես էլ էի ուզում մեծ լինեի… Իսկ մեր գեղում ասում էին՝ վենձը գոմշի թրիքն ա… Իսկ Հրաչիկն ասում էր. - Հա՜… երեւի մտածում ես՝ էդ ո՞նց ա ահնիձորցին կգրի՝ շնողնեցին չի գրի… Ճիշտն ասած՝ ես էդ մասին չէի մտածել: Որ էդպես կարծեի՝ Թումանյանի ու Մաթեւոսյանի նման գրող պետք է որ Երեւանն էլ տված լիներ: Բայց չէր տվել: Որովհետեւ գրողի գրական ճակատագիրը ծննդավայրի մեծությամբ չէ պայմանավորված: Հիմի որ հաստատ գիտեմ. մեծ գրող լինելու համար պարտադիր չէ, որ մեծ գլուխ ունենաս, մեծ սիրտն էլ բավական է: Մաթեւոսյանները՝ Հրանտը, Հրաչը, Համոն, Լոռուց էին՝ Ահնիձորից, Իգնատ հորից եւ Արուս մորից… Վիլյամ Սարոյանն աշխարհի էն ծերից եկել-հասել էր Լոռվա կորած-մոլորած Ահնիձոր գյուղ, որ տեսնի, թե էդ ինչ բնություն է Մաթեւոսյան ծնել: Խորովածի սեղանին Սարոյանի պատկառելի տեսքը, սպիտակ պիջակն ու սպիտակ տաբատը գրավել էին օջախի հոր՝ Իգնատի ուշադրությունը: Կողքին նստած Ղազինյան Ռաֆոյին բզել է, թե՝ - Ադա՜, էն ո՞վ ա էն շաբիկ-փոխանով մարդը… Մինչդեռ էդ «շաբիկ-փոխանով» մարդն իր կենացն էր խմում: Ասում էր. - Շնորհակալ եմ, որ Մաթեւոսյան ծնացար… Իգնատն էլ զարմացած, թե՝ - Այտա՜, մերն ի՞նչ բանի էր, որ ես ծնեի… Էդպես է Լոռվա աշխարհը: Էնտեղ մայրն է ծնում, մայր բնությունը… Մաթեւոսյաններից միայն Հրաչին մոտ եղա… Հրանտն իր տաղանդով, մեծությամբ էր ինձնից հեռու, Համոն՝ տարածությամբ: Հրաչը, չնայած իր մեծ եղբոր քմահաճ վերաբերմունքին, ինձ ընդունեց, փայփայեց ու պաշտպանեց իր պուճուր եղբոր պես: Նույնիսկ մի անգամ, երբ «Գարուն» ամսագրի սուտլիկներն ինձ սին խոստումներով տանում-բերում էին, չհամբերեց ու երեսներին շպպացրեց. - Ինչ ա, Լեւոն Ջավախյանը ձեր խաբելածաղի՞կն ա… Ոտից գլուխ լոռեցի էր Հրաչիկը: Ներծծված լոռեցու շիտակությամբ, միամտությամբ, իմաստնությամբ եւ հատկապես հումորով: Նրա բարկությունն էլ էր հումոր, ուրախությունն էլ, խրատն էլ: Նրա տարիքը, թոթովախոս, ծանր ու մեծ խոսքը, գեղջկական կոլորիտը, ճակատախառը փայլատակումները, դինջ դեմքն ու մարգարեական կանխատեսումներն ինձ միշտ Կտակարանի Սիմոն ծերունուն էին հիշեցնում: Ինքն աշխատում էր «Հայրենիքի ձայն» շաբաթաթերթում: Իր աշխատասենյակում մենք բազմիցս էինք հանդիպում: Էն ժամանակ ես էսպես չէի, քիչ գիտեի՝ շատ խոսում էի: Ես խոսում էի՝ ինքը լսում էր, լսում էր լոռեցու ծով համբերությամբ: Դե, մի քիչ էլ ես էի լոռեցի, մի քիչ էլ շաշ… Քիչը ո՞րն է, մեր գեղի լիզվով ասած՝ սելով շաշ… Պատկերացնո՞ւմ եք, մի սայլ լիքը շաշություն… (ինչքան չլինի, մեջս ըրիցեցու արուն կա)։ Էդ շաշությունն էր Հրաչիկին դուր գալիս, երբեմն էլ՝ համբերությունից հանում: Ասենք, երբ զրուցակիցը Բագրատ Ուլուբաբյանի նման մեկն էր լինում. - Լեւոն,- ասում էր,- երբ Բագրատ Ուլուբաբյանն ա խոսում, դու պիտի լռես… Ա շաշ,- ասում էր ներողամտաբար,- մեծին լսել ա պետք: Ես մեծ չէի, բայց մեծավարի խոսում էի, ես տեր վռազն էի, ես չէի համբերում մեծանամ, ես տգետ էի եւ ամբարտավան, ու ասել մեր գեղացի Պուրի Մադոն՝ ես էլ ինձ ու գյորա մարդ էի: Այնուամենայնիվ, Հրաչն ինձ կասեցնելու ձեւը գտել էր: Մեր ընկերներից օղորմածիկ Ալեքսանդր Իսկանդարյանի տանը հյուր էինք: Ոչ թողում էի ուտեն, ոչ էլ խմեն, երկար-բարակ ու, որ կարեւոր է, անհամ խոսում էի: Ընդհանրապես, ով էլ բերանը բաց անի՝ խելքը երեւում է… Ա՜յ, էդ չէր Հրաչիկի դուրը գալիս: Մեծ էլ բերան ունեի, էնպես որ, աղամանը բերանումս բարեհաջող տեղավորվեց… Հրաչիկն էր, էլի, որ տեսավ ինձ լռեցնելու հնար չկա, աղամանը բասկետբոլի գնդակի պես գցեց բերանս. Ասավ․ - Սրանից եդնա էլ անհամ չես խոսա… Իսկապես: Էդ մի պտղունց աղը (ես պտղունց ասեմ՝ դուք աղաման հասկացեք) համ տվեց… Հիմա ոչ անհամ խոսում եմ, ոչ էլ, առավել եւս՝ անհամ գրում: Վկան՝ Արթուր Անդրանիկյանը: Էս վերջերս մատնաքաշ հացի վրա մի տոպրակ աղ դրած՝ եկավ Վերնիսաժ, աղն ու հացն ինձ մեկնեց, ասաց. - Դու ես այսօրվա հայ գրականության աղն ու հացը … Օղորմի քեզ, Հրաչիկ, աղդ ինձ հացի արժանացրեց, եթե հավատանք Արթուրի կատակաբանությանը: Իսկ ինչո՞ւ չհավատամ… Կյանքն ինքնըստինքյան սուտ է: Մնում է մի սուտ էլ ես հնարեմ ու մտնեմ մեջը, երջանիկ ապրեմ: Ո՞վ է ինձ բռնողը… Երբ աշխատում էի լուսավորության նախարարությունում, շատ էի շրջագայում Հայաստանի շրջաններով: Էն ժամանակ պաշտոնյաները հիմնականում կաշառակեր էին: Մեր մինիստրությունում կաշառք չկար: Մերը կերակրման սիստեմ էր: Երբ որեւէ տեղ ուսումնասիրությունների էինք գնում, իմացեք, որ էդ շրջանի բոլոր ռեստորանները մերն էին: Հիշում եմ, Սեւանի ավազանում գնացել էինք տեսչական ստուգումների: Էնքան էի կերել, որ կերկոխ էի եղել: Ճմշումս հասել էր հազարի, աչքերս մթնում էին, գլուխս պտտվում, սիրտս խառնում… Յոթերորդ ռեստորանից հետո ես մածուն էի ուտում, մերոնք՝ խորոված, չհաշված քյուֆթեն, իշխանն ու կողակը… Դե, նրանք պարապած էին: Մեզ ամենից վատ կերակրում էին Լոռվա ձորում: Եվ ոչ այն բանի համար, որ ժլատ էին: Պարզապես աղքատ էին: Մինչդեռ, ամենամեծ հարստությունը Լոռում էր: Աստված տվել ու չէր խնայել… Լոռեցուն խոսք էր տվել: Աստվածային մի գանձ, որ ոչ նեխում է, ոչ հնանում, ոչ սպառվում, ոչ էլ կորչում, մոտավորապես ըստ Կտակարանի, որտեղ ասվում է՝ Ձեր գանձերը պահեք երկնքում: Պարզվում է, որ երկրում էլ անթառամ գանձեր կան: Էդ խոսքը գալիս էր գլգլան աղբյուրներից, կապույտ լեռներից, թավշոտ լանջերից, բարձր սարերից, խորը ձորից, գիժ Դեբեդից, խիտ ծմակներից, նախշուն բլուրներից, պղնձագույն ժայռերից, ծաղկուն հովիտներից… Եվ այդ բնության մեջ գերբնականը՝ միստիկան։ Եթե չլիներ էդ աշխարհը, որտեղի՞ց էին գալու Հրանտ Մաթեւոսյանը, Հրաչյա Մաթեւոսյանը, Համո Մաթեւոսյանը… Մեր գրարվեստը մեր աղբյուրների նման պարզ է ու զուլալ: Մեր աստվածները մեր ակունքն են իմաստության… Հրաչյա Մաթեւոսյանի կերպարը կլիներ կիսատ, եթե նա դրախտի այգում հանդիպած չլիներ իր մյուս կեսին՝ Հայկանուշ Պապյանին՝ Հայկանուշին… անուշ… նուշ… էդ քաղցր ու քնքուշ քույրիկին: Նրա ակունքն էլ բարձր լեռներեն էր, զմրուխտ դաշտերեն, կապույտ երկնքեն, շնկշնկան հովերեն… որ իր եղբոր աղջկա՝ Հասմիկ Պապյանի շուրթին երգ է դարձել, ոգեղեն գանձ, զմայլ մեղեդի, հոգու աղոթք, արյան կանչ… Հենց այնպես ոչինչ չի լինում: Մի անգամ չէ, որ Հայկանուշի դրդմամբ, միմյանց թեւանցուկ, ամուսիններով Վերնիսաժ ինձ այցի էին գալիս. այցի էին գալիս պուճուր գրողին տեսնելու, որին սիրում էին մեծ գրողի չափ… Հիմա ես նրանց սերն ինչպե՞ս փոխադարձեմ… Մի տարի էլ չի անցել. գնացին, երկու աղավնու պես թեւ առան՝ թռան էս աշխարհից… Աստծո կապույտ աչքի մեջ երկու լույս է ճառագում՝ մի արեգակ ու մի լուսին: Արեգակը ցերեկն է լուսնյակին փնտրում ու չի գտնում, լուսինը գիշերն է արեգակին փնտրում ու չի գտնում: Երկու թռչուն, երկու ոգի լույս դարձան մեր գլխավերեւում: Հավիտյանս հավիտենից նրանք կփնտրեն իրար ու չեն գտնի: Աշխարհի կարգն է: Մենք էլ չենք գտնի: Բայց լույս կստանանք… Նրանց նմանն իրենց ծննդավայրում չկար, նրանց նմանը Երեւանում էլ չկա, սխալված չեմ լինի, եթե ասեմ՝ հիմա նրանց նմանը աշխարհում չկա… Լեւոն ՋԱՎԱԽՅԱՆ (hraparak.am)