Պրոբլեմ Ալիևի համար. Ինչու նա սկսեց կրճատել ռազմական ծախսերը

2016-ին աշխարհում ռազմական ծախսերն ավելացել են, իսկ Ադրբեջանինը` կրճատվել Չնայած Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև շարունակվող հակամարտությանը, Հայաստանի անցած տարվա ռազմական ծախսերը, 2015-ի համեմատ, կրճատվել են 5,5 տոկոսով: Ադրբեջանի ռազմական ծախսերի կրճատումը, պայմանավորած միջազգային շուկայում նավթի գնի անկման հետ, շատ ավելի զգալի է՝ 36 տոկոս: 2016-ին Ադրբեջանի ռազմական բյուջեն կազմել է մոտ 1 միլիարդ 400 միլիոն դոլար: Նման ցուցանիշներ է վկայաբերում Ստոկհոլմի «Խաղաղության հետազոտությունների միջազգային ինստիտուտի» (SIPRI) հրապարակված տարեկան զեկույցը: Ինստիտուտի փորձագետերն անցյալ տարվա հիմնական միտումներից են համարում նավթարդյունահանող երկրների ռազմական ծախսերի էական կրճատումը: «Նավթի գնի անկումը կրճատել է եկամուտները և տնտեսական խնդիրներ առաջացրել, ինչը նավթարդյունահանող շատ երկրների ստիպել է կրճատել ռազմական ծախսերը»,- նշել էր Ստոկհոլմի ինստիտուտի փորձագետ Նան Թիանը: Ըստ զեկույցի, Միացյալ Նահանգները մնում է ռազմական ամենամեծ բյուջեն ունեցող երկիրը: 2016-ին ԱՄՆ-ի ռազմական ծախսերն ավելացել են 1,7 տոկոսով, կազմելով 611 միլիարդ դոլար: Այս ցուցանիշով երկրորդ տեղում դարձյալ Չինաստանն է: Այս երկրի ռազմական ծախսերն անցյալ տարի աճել են 5,4 տոկոսով և կազմել 215 միլիարդ դոլար: Երրորդ տեղ է դուրս եկել Ռուսաստանը, որը 2016 թվականին ռազմական ծախսերն ավելացրել է գրեթե 6 տոկոսով, դրանք հասցնելով 69,2 միլիարդ դոլարի: Փորձագետներն ուշադրություն են հրավիրում աշխարհում երրորդ խոշորագույն ռազմական բյուջեն ունեցող Ռուսաստանի և առաջին երկու խոշորագույն ռազմական բյուջեներն ունեցող երկրների ծախսերի մեծ տարբերությունը՝ ԱՄՆ-ինը 600 միլիարդ դոլարից ավելի է, Չինաստանինը՝ 215 միլիարդ դոլար, մինչդեռ՝ Ռուսաստանի ռազմական բյուջեն ընդամենը 69 միլիարդ դոլար է կազմում: Ստոկհոլմի ինստիտուտի փորձագետ Սայմոն Վեյզեմանը նշել է, որ Կենտրոնական Եվրոպայի շատ երկրների ռազմական ծախսերի աճը մասամբ բացատրվում է Ռուսաստանին որպես մեծ սպառնալիք ընկալման հետ: Ադրբեջանը ներմուծել էր 20 անգամ ավելի շատ սպառազինություն Հետաքրքրական է, որ այս տարվա փետրվարի 20-ին Ստոկհոլմի խաղաղության ուսումնասիրության միջազգային ինստիտուտը (SIPRI) հրապարակել էր զենքի վաճառքի միջազգային միտումների վերաբերյալ իր զեկույցը: Ի թիվս այլ հարցերի՝ զեկույցն անդրադառնում է նաև սպառազինությունների առևտրի հարցում Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև անհամաչափությանը, ինչպես նաև Մոսկվայի կողմից Բաքվին վաճառված զենք ու զինամթերքի ծավալներին: Ըստ զեկույցի՝ 2007-2011 թթ. համեմատ 2012-2016 թթ. ընթացքում Ադրբեջանը ներմուծել է 75% ավելի շատ զենք ու զինամթերք: Ընդ որում՝ Հայաստանի համեմատ Ադրբեջանը ներմուծել է 20 անգամ ավելի շատ սպառազինություն: Հայաստանի դեպքում ամենաշատն աչքի ընկած զենքի գնումը փոքրաթիվ 280 կմ հեռահարություն ունեցող Իսկանդերների ձեռքբերումն էր: Այս հրթիռները կարող են հարվածել Ադրբեջանի տարածքում գտնվող համարյա ցանկացած կետի: Այնուհետև զեկույցը նշում է, որ Ադրբեջանը ներկրել է զենքերի ավելի լայն շարք, այդ թվում՝ տանկեր, զրահամեքենաներ, հակաբալիստիկ հրթիռային համակարգեր և մարտական ավիացիա: Զեկույցում Ռուսաստանը նշվում է որպես զենքի կարևոր մատակարար երկու կողմերի համար էլ: Ադրբեջանը` Եվրոպայում ծանր սպառազինություն ներկրող թիվ մեկ երկիր 2011-2015թթ.՝ 2006-2010-ի համեմատ, Ադրբեջանը 217 տոկոսով ավելացրել է ծանր սպառազինության ներկրումը՝ այդպիսով դառնալով Եվրոպայում ծանր սպառազինություն ներկրող թիվ մեկ երկիրը: Այս տվյալներն առկա են Ստոկհոլմում գործող SIPRI-ի հրապարակած զեկույցում: Բացի այդ, SIPRI-ի փոխանցմամբ, նույն ժամանակահատվածում Ադրբեջանը յոթ անգամ ավելացրել է Ռուսաստանից սպառազինության ներմուծումը․ եթե 2006-2010թթ. ռուսաստանյան սպառազինության ամբողջ արտահանման միայն 0.7 տոկոսն էր գնացել Ադրբեջան, ապա 2011-2015-ին՝ 4.9 տոկոսը: Ադրբեջանը շարունակում է մնալ Ռուսաստանի հավատարիմ գնորդը։ Իր զինանոցի պարունակության 80 տոկոսը Բաքուն Ռուսաստանից է ձեռք բերում, իսկ որոշ զինատեսակներ էլ ներմուծում է Ուկրաինայից, Բելառուսից, Իսրայելից և Թուրքիայից։ Ռուսական զենքի առաքումները Եվրոպա աճել են հիմնականում Ադրբեջանին վաճառվող զենքի հաշվին. 2011-2015թթ. Ադրբեջանին վաճառված ռուսական զենքը կազմել է զենքի ամբողջ արտահանման 4,9 տոկոսը, այն դեպքում, երբ 2006-2010թթ. ցուցանիշը կազմել է ընդամենը 0,7 տոկոսը։ Այսպիսով՝ վերջին հինգ տարվա ընթացքում Ադրբեջանն ավելացրել է սպառազինության ներմուծումը 217 տոկոսով՝ գլխավորելով Եվրոպայում ամենաշատ զենք ներմուծող երկրների ցանկը։ Ըստ ադրբեջանական լրատվամիջոցների, պաշտոնական աղբյուրների համաձայն, Բաքուն վերջին հինգ տարվա ընթացքում ռուսական զենք ձեռք բերելու նպատակով 3-4 միլիարդ դոլար է ծախսել։ 2017-ի համար Ադրբեջանի ռազմական ծախսերը 1.6 միլիարդ դոլար պետք է կազմեին Անցյալ տարվա դեկտեմբերին ադրբեջանական «Թուրանը», մինչդեռ հայտնում էր, որ չնայած պետական ծախսերի ընդհանուր կրճատմանը` Ադրբեջանի ռազմական բյուջեն 2017-ին որոշակի աճ կարձանագրի` հասնելով 1 միլիարդ 600 միլիոն դոլարի: Դեկտեմբերի 16-ին ադրբեջանական խորհրդարանի` Միլի մեջլիսի կողմից հաստատված 2017թ. պետական բյուջեն երկրի նախագահ Իլհամ Ալիևը ստորագրել էր: Տարեվերջին 2017-ի բյուջեի նախագծի քննարկման նախնական փուլում Ադրբեջանում համառ լուրեր էին շրջանառվում, որ երկրի ռազմական բյուջեն իր ծախսերի մակարդակով ամենահամեստն է լինելու վերջին մի քանի տարիների ընթացքում` չգերազանցելով 1 միլիարդ դոլարի շեմը: Բաքվում խոսում էին անգամ կոնկրետ թվերի, մասնավորաբար՝ պաշտպանական ծախսերը շուրջ 440 միլիոն դոլարով կրճատելու մտադրության մասին: Հիշեցնենք, որ վերջին տարիներին Ադրբեջանի իշխանությունները ռազմական բյուջեի թռիչքաձև աճի քաղաքականություն էին որդեգրել: Այսպես, ըստ SIPRI-ի տվյալների, 2007-ին Ադրբեջանի պետբյուջեով նախատեսված պաշտպանական ծախսերը շուրջ 800 միլիոն դոլար էին կազմում: 2008-ին արդեն դրանք կրկնապատկվեցին` ընդամենը 3 տարում հասնելով 3 միլիարդի ցուցանիշին: 2011-ին, օրինակ, Ադրբեջանի ռազմական ծախսերը 3 միլիարդ 100 միլիոն ամերիկյան դոլար էին կազմում: Ադրբեջանի ռազմական բյուջեի աճի տեմպերն ամբողջությամբ ըմբռնելու համար մեկ ցուցանիշ ևս. 2004-ին` Իլհամ Ալիևի նախագահության առաջին տարում, երկրի պաշտպանական ծախսերը ընդամենը 175 միլիոն դոլար էին կազմում: 2014-ից ի վեր, սակայն, միջազգային շուկայում նավթի գների և ազգային տարադրամի փոխարժեքի սրընթաց անկմանը զուգահեռ, Ադրբեջանը սկսեց կրճատել նաև ռազմական ծախսերի մի մասը: Այսպիսով, միջազգային շուկայում նավթի գների և ազգային տարադրամի փոխարժեքի սրընթաց անկումը որոշակիորեն խանգարեցին Ալիևի ռազմական պլանները, ինչն, իհարկե, չի նշանակում, որ հայկական կողմը պետք է հանգիստ լինի: Ամեն դեպքում Ադրբեջանը շարունակում է մնալ ամենասպառազինված երկիրը, որը ուղիղ սպառնալիք է Արցախի համար: Մետաքսյա Շալունց