20 տարի վրեժի ծարավով

1998թ. փետրվարի իշխանափոխությունից հետո, երբ փետրվարին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը կարդաց հրաժարականի իր տեքստը, 19 տարի անց նա հյուրընկալվեց Առաջին ալիքի «Օրակարգից դուրս» հաղորդաշարին և ներկայացրեց իր ղեկավարած դաշինքի առանցքային թեզը` խաղաղության բանաձևը: Տեր-Պետրոսյանի խոսքով, խնդիրը մեր և Ադրբեջանի միջև չէ, խնդիրն աշխարհաքաղաքական է. «Թե Հայաստանը, թե Ադրբեջանը միջազգային ամենահեղինակավոր կառույցների անդամներ են՝ ՄԱԿ-ի և ԵԱՀԿ-ի: Հակամարտության կարգավորման սկզբունքները որոշել ենք ոչ թե  , կամ Ադրբեջանը, այլ միջազգային կառույցները: Ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացը վերացական մի հարթակ չէ, այլ կոնկրետ լիազորություններով օժտված մի ատյան, որին վստահված է տնօրինել այս հարցը: Դա ԵԱՀԿ Մինսկի խումբն է, որը ստացել է նաև ՄԱԿ-ի օրհնությունը»: Թվում է, թե Տեր-Պետրոսյանն ասում է պարզ ճշմարտություններ: Բայց նա, թեև շատ լավ գիտակցում է, որ այսօրվա աշխարհն այլևս այնպիսին չէ, ինչպես 20, 10 տարի առաջ: Ինչպե՞ս են գործելու միջազգային երաշխիքները: Այսօր առհասարակ, գործո՞ւմ են միջազգային երաշխիքները: Եվ հետո` Ադրբեջանն ուզում է ամեն ինչ` Արցախը և ազատագրված շրջանները: Ընդ որում` ուզում է, բայց պարզ չէ ինչի՞ դիմաց: «Հարցը կոնկրետ է դրված, մի կարգավորման պլան՝ Մադրիդյան սկզբունքների հիման վրա, որի շուրջ Հայաստանի իշխանություններն ու Ադրբեջանը բանակցում են արդեն 10 տարի»,-ասում է Տեր-Պետրոսյանը՝ հավելելով, որ Մադրիդյան սկզբունքները դեռևս ընթացքի մեջ են, իսկ Ադրբեջանն ու Հայաստանը սկզբունքային համաձայնություն են տվել, բանակցում են: Սկզբունքների վերաբերյալ որևէ մեկը վիճաբանություն չունի: «Իսկ սկզբունքները հետևյալն են՝ տարածքների վերադարձ, ուժի կամ ուժի սպառնալիքի չկիրառում և Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքի սահմանում: Բանակցությունները նրա համար են, որ կողմերը որքան հնարավոր է շահեկան դարձնեն լուծումն իրենց համար: Բայց սկզբում տարաձայնությունները հսկայական էին, այսօր հասել է մեկ-երկու հարցի»,- նշել է Տեր-Պետրոսյանը: Փաստորեն` Տեր-Պետրոսյանը գիտի, որ «մեկ-երկու հարց» է մնացել, այսինքն` նա հասկացնում է, որ Սերժ Սարգսյանը մնացած բոլոր հարցերին համաձայնություն է տվել, մնացել են` «մեկ-երկուսը»: Հիմա` մե՞կ, թե՞ երկու հարց է, այնուամենայնիվ, մնացել: Եթե նա գիտի, թե որոնք են այդ հարցերը, ապա պետք է կոնկրետ իմանա` մե՞կն է, թե՞ երկուսը: Ամբողջ հարցազրույցի ընթացքում Տեր-Պետրոսյանը ոչ մի խոսք չասաց այն մասին, թե ո՞ւմ պատճառով է բանակցային գործընթացը տապալվել արդեն 2-3 տարի: Հայաստանի՞... Տեր-Պետրոսյանի պատկերացմամբ «ռացիոնալ» Ալիևն այսօր ավելի է պատրաստ կարգավորման, իսկ Սերժ Սարգսյանը ոչ: Մի՞թե Տեր-Պետրոսյանը չգիտի, որ պաշտոնական Երևանը մշտապես կողմ է եղել բանակցություններին, այսօր էլ հայտարարում են, որ պատրաստ են բանակցությունների: Բայց պաշտոնական Երևանը պայման ունի, կշարունակի մասնակցել բանակցություններին` եթե... Ու այդ եթե-ն շատ լավ հայտնի է  Տեր-Պետրոսյանին: Ապրիլյան քառօրյա պատերազմից հետո միջնորդներն ավելի հետևողականորեն սկսեցին պահանջել հետաքննության մեխանիզմների տեղակայումը, ինչի արդյունքում զինադադար խախտող կողմը կարձանագրվեր: Բայց Երևանն ընդունել է, իսկ Բաքուն մերժում է դրանք: Եթե այս խիստ կարևոր և բանակցությունների շարունակականությունն ապահովող մեխանիզմն անգամ Ալիևը չի ընդունում, ինչի՞ մասին է խոսքը: Ի՞նչ երաշխիքներ ունի Տեր-Պետրոսյանը, որ «ռացիոնալ» Ալիևը խաղաղության պայմանագիր ստորագրելու մի քանի օր անց չի սկսելու Ղարաբաղի հայաթափությունը: Բայց արի ու տես, Տեր-Պետրոսյանն այլ պատկերացումներ ունի... Պատրա՞ստ է արդյոք Ադրբեջանը խնդրի կարգավորմանը, պատասխանում է. «Եթե Ադրբեջանը պատրաստ չլիներ փոխզիջումների, չէր մասնակցի Մինսկի խմբի աշխատանքներին: Դա որոշում է միջազգային ատյանը: Ադրբեջանը չի սահմանելու Ղարաբաղի կարգավիճակը, կարգավիճակը սահմանելու է  Մինսկի խումբը, վերջ»: Սա արդեն իսկական աբսուրդի գագաթնակետն է, որովհետև ամբողջ խնդիրը նրանում է, որ Ալիևը 1000 անգամ հայտարարել է, որ երբեք չի հաշտվի Լեռնային Ղարաբաղի այլ կարգավիճակի, քան` «Ադրբեջանի կազմ վերադարձը»: Իսկ սա նշանակում է, որ Ալիևը բացառում է Արցախի ինքնորոշումը, Ղարաբաղին անկախության կարգավիճակ տրամադրելն ի սկզբանե: Մի՞թե Տեր-Պետրոսյանը «ռացիոնալ» Ալիևի տեքստերի` Արցախին ու Հայաստանին ուղղված սպառնալիքներին ծանոթ չէ: Ու այս իրավիճակում Տեր-Պետրոսյանն ասում է. «Եթե Հայաստանը պատրաստակամորեն հայտարարի, որ այսօր պատրաստ է ստորագրել այդ թուղթը, համաձայնությունը կկայանա, և միջնորդների ճնշումները կուղղվեն Ադրբեջանի կողմ», այսինքն`  «արցախյան հրդեհը մարելու իսկական ժամանակն է»: Բայց ողջ քաղաքակիրթ աշխարհն անգամ ապրիլյան քառօրյայից հետո ի վիճակի չէ Ալիևին ճնշել, որպեսզի նա ընդունի սահմանային միջադեպերի հետաքննության մեխանիզմների տեղակայման պահանջը, ի՞նչ է փոխվելու, եթե Հայաստանը հայտարարի, որ պատրաստ է ընդունել Մադրիդյան սկզբունքները: Հետո` Տեր-Պետրոսյանը որևէ անգամ լսե՞լ է, որ Իլհամ Ալիևը հայտարարի, որ Ադրբեջանն ընդունում է Մադրիդյան սկզբունքները և պատրաստ են շարունակել բանակցությունները դրանց շրջանակներում: Այսինքն` այդ սկզբունքներն ընդունելը միայն Երևանի ուսերի՞ն է դրված, միայն հայկական կողմը պետք է ընդունի՞ դրանք... Եվ իհարկե ամենակարևորը: Ըստ Տեր-Պետրոսյանի` աշխարհաքաղաքական իրավիճակը պահանջում է արցախյան խնդրի լուծում, որովհետև հիմա Ռուսաստանը ներքաշվել է Մերձավոր- արևելյան քաղաքականության դաշտ, իսկ դա երկարատև պրոցես է: «Քանի որ ներքաշվել է, չի կարող հանդուրժել, որ այդ ճակատն այսպիսի պայթյունավտանգ թիկունք ունենա: Արդեն բոլորի կողմից ընդունված է, որ Արցախի լուծման բանալին Ռուսաստանի ձեռքին է: Համանախագահ բոլոր երկրներն էլ ըմբռնումով են մոտենում այս հարցին և չեն խանդում: Արևմուտքն անգամ շնորհակալ կլինի Ռուսաստանին՝ այս հարցը լուծելու համար: Եթե աշխարհում կա մի գերտերություն, որ շահագրգռված է այս հարցի լուծումով՝ Ռուսաստանն է՝ առաջին հերթին իր շահերից ելնելով: Ռուսաստանը թույլ չի տա այնպիսի լուծում, որը կթշնամացնի այս երկու երկրներին», ասում է Լևոն Տեր-Պետրոսյանը: Հետաքրքիր է, թե ինչ է մտածում Տեր-Պետրոսյանը Ռուսաստանի կողմից Ադրբեջանին զինելու` 5 միլիարդ դոլարի զենքի վաճառքի մասին: Իսկ գուցե, ըստ նրա` Ռուսաստանն այսկերպ «բարեկամացնո՞ւմ» է հայերին ու ադրբեջանցիներին: Իսկ գուցե` հայոց պատմության մասին հրաշալի գիտելիքներ ունեցող Տեր-Պետրոսյանը` Ռուսաստան-Թուրքիա գործարքների մասին էլ որոշ դրվագներ վերհիշեր ու դրանց հասցրած սարսափելի հետևանքները հայ ժողովրդին ևս: Այդ դրվագները վստահաբար ոչ միայն չեն բարեկամացրել, այլ ավելի են թշնամացրել հայերին ու թուրքերին, հայերին ու ադրբեջանցիներին, ու պատմությանը հայտնի բազմաթիվ դրվագների մասին` ով, ով, բայց Տեր-Պետրոսյանը հրաշալի տեղեկացված է: Բայց ցանկացած փաստ ավելի պակաս կարեւոր է, քան այն ձգտումը, որն ունի Տեր-Պետրոսյանը, ամեն գնով ապացուցել, որ ճիշտ էր 1997-ին նրա` «Պատերազմ, թե խաղաղություն» հանրահայտ հոդվածը. մենք վատ ենք ապրում, քանի որ չենք լսել նրան 1997-ին: Թամար Բագրատունի