Քաղաքագրություն. Ալվարդ Պետրոսյան

Բեկոր առ բեկոր հավաքվում է քաղաքի հիշողությունը։ Գրված ոչ մի տող, պատկեր , ցնորք և երազ, հիշողության ոչ մի մասունք մոռացության չի մատնվելու։ Երևանի փողոցները, բակերը, տները, սրճարանները, բույրերը և մարդիկ, ովքեր ապրել են մեր քաղաքում՝ շարունակում են ապրել, ահա վերադառնում են՝ և առմիշտ։ Ստորև ներկայացնում եմ Ալվարդ Պետրոսյանի՝ 1968թվականին «Գարուն» ամսագրում լույս տեսած «Երևանյան մանրանկարները»։ Երևանյան մանրանկարներ ՓՈՂՈՑԸ՝ վարդերով, դեղին, սպիտակ, կարմիր: Կարմրատուֆե նուռ և խաղող: Վարդեր՝ դեղին, սպիտակ, կարմիր: Հետո կավե կարաս, իբրև թե ոսկեջրած թասով կարելի է գինի խմել կարասից: Եղնիկ: Իսկ մայթերի սպիտակ սալերը վազում են ոտքի տակից՝ մեղեսիկի հաջորդականությամբ՝ խեր, շառ, աստված, խեր, շառ, աստված... Եվ այսպես, մինչև տրամվայի գծերը ու գարեջրի տաղավարը: ԱՐՁԱՆԸ հայտնվեց կանաչ, ձանձրալի խոտերի վրա, լճակի մոտ: Փողոցը, որը եզերում է լճակը, աշխատանքի շտապող մարդկանց համար չէ: Այս տեղ կա մի ծույլ նրբություն և օրը արևոտ է թե ոչ, մառախուղ կա՝ անդամալուծող և սառը: Մարդկանց աչքերում դրոշմված տարակուսանքը, հավանաբար, հեռավոր արձագանքն էր փայտե ձին տեսած մարդկանց տարակուսանքի: Կաթի շտապող մի պառավ չարը խափանող բառեր շշնջաց և սև կատվի, տերտերի կողքին՝ արձանը իր արժանավոր տեղը գրավեց նրա մոռացկոտ գլխում:- Ո՞րն է սրա ճիշտ դիրքը,- մտածում էին հավաքվածները:- Մայրը երեխայի հետ խաղո՞ւմ է, թե՞ կուրծք է տալիս: Եթե նրանք մերկ չլինեին, կթվար թե սոված գաղթականներ են, նրանց ուրվականները, որոնք քար են դարձել, դաժան ու անհասկանալի՝ նաև տձև: Ջղային մի երիտասարդ վերցրեց երեխային և տեղավորեց մորից քիչ հեռու: - Դուք իրավունք չունեք,- զայրացավ տարեց մեկը, գնաց երեխային բերեց նախկին տեղը: Հետո որոշվեց արձանը տանել ճանապարհից հեռու: Տնքալով վերցրեցին ու տեղավորեցին կանաչ գորգի կենտրոնում և նորից հավաքվեցին շուրջը: Վերջապես լճակի մոտի սրճարանը բացվեց և մարդիկ լցվեցին այնտեղ: Մյուս օրը արձանը տեղում չէր, և կյանքը շարունակվեց առաջվա հունով՝ առանց հանելուկների ու անշտապ: ՏՈՒՆԸ, որը երևում է մեր պատուհանից, բակի կենտրոնում է: Դիմացի չծաղկող ծիրանենին սև սարդի նման ծեփվել է նրա վաղուց չսպիտակեցված պատին: Տանիքի եզրին ծխնելույզն է: Տանը քարածխով, երբեմն չորացած ճյուղերով վառվող վառարան կա: Վառարանը մոռացված մխի ու վառվող լավաշի հոտ է շաղ տալիս օդում, և օդը ծաղկում է տաքությունից: Տունը մի պատուհան ունի, օդանցքը՝ թերթով փակված: Մի օր պատուհանը ծեփվեց վարդագույն կարկատանով և դարձավ պատշգամբ: Հետո այն փակեցին պատերով և վրան տանիք քաշեցին: Տանիքից ծխնելույզ դուրս չէր գալիս: Մխի, լավաշի հոտը հեռացավ, ներծծվեց օդում: Հետո, մի օր, տունը քանդեցին ու սկսեցին մեր շենքի շարունակությունը կառուցել: Ծիրանենին վաղուց կտրել ու վառել էին վառարանում: ՊԱՀԱԿԸ: Ջուրը սառել է ջրհորդաններում և ծանրությունը նրանց գցել է գետին: Կահույքի մեծ խանութի մոտ նստել է պահակը, ծեր շան հետ դիմաց-դիմաց և ծխում է: Ծխից նրա բեղերը շան աչքերի պես դեղնել են: - Հիմա ամենակարևորը տաքությունն է,- տնքում է նա:- Երբ ջահել էի, կարծում էի՝ ծերանամ գիրք կկարդամ: Բայց հիմա ամենակարևորը տաքությունն է: Հռնդալով մեքենա անցավ: Քնաթաթախ վարորդը անընդհատ ազդանշան էր տալիս, որը ճեղքում էր գիշերն ու ցուրտը: Ծերուկը դժվարությամբ բարձրացավ տեղից, մոտեցավ դիմացի պատուհաններից մեկին: Նրա քիթը ճապաղվեց ապակու վրա: Ներսում. մեկը չոր հազում էր: Ճերմակ գիշերազգեստով կինը ջուր էր տալիս նրան: Դժգույն լույսը մարեց և մնաց շնչառությունից քրտնած պատուհանը, որը քիչ-քիչ սառեց և վերածվեց բյուրեղի: ԲԼՈՒՐ: Աշխարհի բոլոր բլուրների նման համբերող, տառապած: Գլխի տափարակում, քարե մատների մեջ՝ ծվարած կրակ: Կողքին՝ սլացիկ, ասեղանման բողոք՝ խրված երկնքի անծայր գորշության մեջ ու էլի քարացած: Քար, քար, քար... Խորքում, շատ հեռվում, Զանգուն է ողբում, երբեք չվերջացող ու անսկիզբ: Ողբ՝ անապատներում սպիտակ ավազ դարձած ոսկորների վրա... Իսկ բետոնված ճանապարհը անցնում է այդ բոլորի կողքով: Մեր ոտքերը անցնում են այդ ճանապարհով: Զանգվի տնքոցը խեղդվում է բետոնի և բետոնը տրորող մեր ոտքերի տակ: Գետի տնքոցը երբեմն խելագարված փախչում է մեր ոտքերի տակից և բղավում է: Ու սարսռում են ճանապարհները և տրորող ոտքերը: Այդ պատահում է գարնանը, ձնհալին, երբ աստղերը շատ հեռու են ու սառը: ՍՐՃԱՐԱՆԻ նեոնե լուսավորության մեջ դեմքերը պարզ չեն երևում, ավելի ճիշտ, անբնական դեղնագորշություն կա ամեն ինչի վրա: Եվ եթե ծառերին թառած ճնճղուկները հասցրել են ներկել օձիքդ կամ մազերդ, կարող ես ասել, որ բոլոր դեղնագորշությունները տխուր չեն, և երջանիկ մարդ ես: Նշանավոր մարդկանց զրույցների միայն արձագանքը չլսելու համար մտիր այս փոքրիկ սրճարանը և նստիր որևէ ազատ անկյունում: Այդ օրը լռիր: Հետո արի մյուս օրը և ասա մի բառ և նորից լռիր: Հետո արի երրորդ օրը և ասա ինչ-որ հիշես ու մի լսիր մյուսներին, շարունակիր խոսել: Բեր մի շիշ գինի, խմիր ու ստիպիր, որ մյուսներն էլ խմեն: Առաջարկիր հանճարեղ ծերուկներից մեկի կենացը և պահանջիր յոթ անգամ կանգնած խմել նրա պատվին: Եթե մեկը ոտքի չկանգնի, ապտակիր: Ոչ մի վախ, գլխավորը՝ ոչ մի վախ: Միլիցիա չկա: Այստեղ նրանք գործ չունեն: Ոչ ոք չի բողոքի: Պարզապես նա էլ քեզ կապտակի ու մյուս օրը որոշակի խմբերում կլսվեն այդ պատմության հեռավոր նմանությունները: Այս բոլորից հետո, դու այդ սրճարանում կունենաս հաստատուն տեղդ, և քեզ կբարևեն հազար տարվա բարեկամի նման: Այս բոլորի վերջում սովորիր բանաստեղծություններ գրել անձեռոցիկի վրա, կամ ճեպանկարներ անել: Այսպիսով, նշանավոր մարդ դառնալուց հետո, միայնակ մի գա սրճարան, ուսեցիր քո խումբը, որը կարող է շատ գեղեցիկ լռել՝ երբ խոսում ես դու: Նաև հիշիր՝ այստեղ այն միակ տեղն է, որտեղ կարելի է ձեռքերի վրա քայլել ու բղավել, համբուրել աղջկա, և երգել փոքրիկ երգեր: Կարելի է ծխել, հարբել, երբեմն հայհոյել և անընդհատ սուրճ խմել, դառը, սև սուրճ: Կարելի է նաև փող չունենալ: ՀՐԱՊԱՐԱԿԸ այն շրջանաձև խաչուղին է, ուր կուտակվում են քաղաքի բոլոր մեքենաներն ու մարդիկ: Մեքենաները կուտակվում են, որովհետև հոսանքը անջատվել ու թափորի պես շարել է տրոլեյբուսները, փակել ճանապարհը: Մեքենաներից դուրս թափված մարդիկ անվախ խառնվել են փողոցի կենտրոնում, ռելսերի վրա և ձանձրույթից ու նյարդայնությունից ճոճվելով իրար են զննում: Նրանք չափազանց լավ գիտեն դիմացի հրաշալի շենքն ու նրա հայտագրերը, կիսակառույց սյունը և բլրալանջերի ծեփված տները: Եվ ահա, իրար են դիտում: Երկուսը սիրահարվել են, որովհետև ձանձրալի է: Մեկը վիզը ճկած հետևում է հազիվ երևացող ճոպանուղու վագոնների սահքին: Ծառին տղամարդը երազանքով նայում է միլիցիոների թափանցիկ, ամրոցանման դիտախցին: Նա հոգնած է՝ գրկին փոքրիկ շուն ունի և դեղին փաթեթ: Փաթեթում հաց կա, պանիր, երշիկ: Նա պետք է հասնի տուն, կերակրի շանն ու իրեն: Անհրաժեշտ է, որ մեքենաները շարժվեն և բացեն երթուղին: Վերջապես... Իսկ թափանցիկ դիտախցում նստած միլիցիոները տխուր նայում է հեռացող մեքենաներին ու գլխավերևի փողոցային ժամացույցի հետ պտտում է ձանձրացող ժամերը: Ես ու իմ ծանոթները Մեքենաները հրապարակում շրջանագծեր են գծում և պոկվելով իրենց շրջանից շարունակում են ճանապարհը: Հրապարակի մեջտեղում բացի ինձանից, աղավնիներ կան, որոնք կուտ են ուտում: Ես տանձ եմ ուտում: Չգիտես որտեղից, խախտելով ամեն կարգ ու կանոն, ինձ է մոտենում իմ ծանոթներից մեկը ու բարևում է: Աղավնիները վախեցած նրա ուղիղ քայլերից, օդ են բարձրանում: - Ո՞նց ես,- հարցնում է նա: - Լավ եմ, -պատասխանում եմ: - Այսինքն: - Վատ եմ: - Չեմ հասկանում,- ասում է նա: Ես պտտվում եմ ներբաններիս վրա ու լեզու եմ ցույց տալիս: Ծանոթս շշմած նայում է ինձ ու գնում է: Ես շարունակում եմ տանձ ուտել: Վերջացնում եմ ուտելը և պոչը մատներիս մեջ տրորելով, հեռանում եմ: Հագուստս կոճկված է մինչև կոկորդս: Չնայած ցրտին՝ խեղդվում եմ և արձակում եմ վերևի կոճակը: - Բարև,- ուսիցս բռնում է իմ վաղեմի բարեկամը: - Ողջույն,- ձեռքս գլխիցս վեր բարձրացնելով բղավում եմ ես: Նա վախեցած մի քանի քայլ ընկրկում է ու տարակուսանքով ինձ դիտում: - Ինչպե՞ս ես,- հարցնում ե նա: - Հոյակապ,- կոտրատվում եմ ես: - Լա՞վ ես,- ժպտում է նա և արդեն ձանձրանում է: -Իսկ դո՞ւ,- հարցնում եմ ես: - Լավ եմ: - Կի՞նդ: - Լավ է: - Երեխա՞դ: - Չունեմ,- ծիծաղում է նա: - Նշանակություն չունի: Մա՞յրդ: - Նա մահացավ: - Ինչ ես ասո՞ւմ- զարմանում եմ ես,- հա՞յրդ: - Ներիր ինձ, բայց ես շատ եմ շտապում,- ասում է նա ու փախչում է: - Էյ, լսիր,- բռնում եմ նրա օձիքից,- ինչո՞ւ հարցրեցիր, թե ինչպես եմ: - Հենց այնպես,- ավելի շփոթված կմկմում է նա: - Ախ, հենց այնպես: Դե չքվիր աչքիցս, շուտ,- նրան հրելով բղավում եմ ես: - Հիմար,- կատաղում է նա: - Գնա գործիդ,- ասում եմ ես,- չքվիր: Ու շրջվում եմ նորից դեպի հրապարակ: Հիմա տանձ չունեմ: Ստիպված արձակում եմ զգեստիս մնացած կոճակները, հանում եմ կոշիկներս ու սկսում եմ կանգնած տեղումս վեր-վեր թռչել: Այս սովորությունը իմ մոտ մանկությունից է մնացել: Այն ժամանակ ես կանգնում էի ճանապարհի փոշու մեջ ու մորս էի սպասում: Եկեղեցու զանգերը սկսում էին ղողանջել և ես անսահման կարոտում էի մորս: Հետո հոգնում էի, պառկում էի առվի մեջ, ցեխոտում էի ինձ ու դեմքս: Եվ բերանումս զգում էի ցեխի քաղցրավուն համը, շատ, շատ քաղցած էի: - Օհ, այս ինչ տաղտկալի եք, մի հավաքվեք շուրջս,- ասում եմ շուրջս խմբված մարդկանց: - Ես լավ եմ: Շատ լավ եմ,- ասում եմ ես,- դուք լա՞վ եք: Ես ինքնուրույն մարդ եմ, պարզապես,- համոզում եմ շուրջս խմբվածներին: - Մենք էլ,- անմիջապես խմբերգում են նրանք: - Իսկ ինչո՞ւ եք խմբվել շուրջս: Դուք չե՞ք կարող որևէ գործով զբաղվել: - Ինչո՞վ,- ձեռքերը գրպանները դրած մոտենում է մի տղա: - Օրինակ, դու պառկիր հրապարակի մեջտեղում ու քնիր,- ասում եմ ես: - Ես հոգնած չեմ,- հոխորտում է տղան: - Դե ուրեմն, մագլցիր շենքի կատարը,- առաջարկում եմ ես և նորից եմ հիշում ցեխը, որի մեջ այնքան շատ էի թավալվում: Հիմա, երբ ցեխին շատ եմ կարոտում, գնում եմ քաղաքի արվարձանները, անձրևի ժամանակ, որպեսզի ցեխոտվեմ: Այդպես: Ցեխը ծխելու պես հագեցնող է: Եթե լաց լինել ես ուզում, դեմքդ թաղիր ցեխի մեջ ու արտասվիր՝ կհանգստանաս: Այսինքն այդ իմ սեփական խորհուրդն է: Վերջ ի վերջո ես ինքնուրույն մարդ եմ: Ես լավ եմ, շատ լավ: Իսկ դո՞ւք: - ՄԵՆՔ էլ,- խմբերգում են փողոցների, շենքերի, մեքենաների մարդիկ: - Ո՞նց եք,- ձեռներս խողովակաձև բերանիս դրած նորից եմ բղավում ես: Ամբողջ շարժումը հրապարակում կանգ է առնում: Շենքերի լուսամուտները բացվում են ու մարդկանց գլուխներ են կախվում պատուհաններից: - Վերջապես ինչպե՞ս եք բոլորդ,- հարցնում եմ ես: - Լավ ենք,- գոռում են նրանք ու վախեցած փակում են պատուհանները: Մեքենաները սլանում են մոտիցս և հրապարակում մնում եմ ես: Մատներիս մեջ տրորում եմ կերածս տանձի պոչը: Շենքերի ճակատների ռեկլամները կատաղի շնչով քաշում են ողջ օդը ու կանաչ, դեղին, կարմիր մառախուղ են արտաշնչում: Շրջանագիծը խախտելով, զիգզագաձև քայլերով հանգիստ մոտենում է մի շուն ու հոտոտում է ինձ: Հետո նա պտտվում է շուրջս ու գալիս կանգնում է դիմացս՝ ներքին արժանապատվությամբ: - ԱՅ շուն,- ասում եմ ես,- ինչո՞ւ չես հարցնում, ոնց եմ: Նա պոչը խաղացնում և նստում է հետևի թաթերի վրա: - Ես մարդ եմ: Ես լավ եմ: Ես շատ լավ եմ: Ես նաև վատ եմ լինում: Ես լինում եմ նաև երջանիկ: Իսկ հիմա, ես ազատ անկման մեջ եմ: Դու գիտե՞ս այդ ինչ է նշանակում,- հարցնում եմ ես: - Ես լավ եմ, շատ լավ եմ: - Նա պոչը խաղացնում է: - ԵՍ ազատ անկման մեջ եմ,- ծիծաղում եմ ես,- այսինքն, կարող եմ բռնել պոչիցդ ու էլ բաց չթողնել, որովհետև կարող եմ ընկնել: Շունը, դունչը սպասումով ինձ է մեկնում: - Ախ, դու սովա՞ծ ես: Ես էլ եմ սոված: Լավ է, չէ՞: Լավ ե՞ս: Վա՞տ ես: Ինչևէ: Ցտեսություն: Մայրիկիդ կբարևես: Ես ձեռներս գրպաններս դրած, սուլելով դուրս եմ գալիս շրջանից: Հիմա իմ տեղում հետևի թաթերի վրա, նստել է շունը: Նա դունչը մեկնած մեքենաների կողմը, շարժման հետ համընթաց գլուխը շարժում է մեկ ձախ, մեկ աջ: Ձախ, աջ: - Ես լավ եմ,- ասում եմ ես :- Շատ լավ եմ: Ես լավ եմ, լավ: Շատ լավ եմ, թեև շուրջս շենքերը շուրջպար են բռնել ու չեն թողնում գնամ այնտեղ, ուր հիմա անձրև է ու ցեխ: «Գարուն», 1968թիվ, 11