Իրանի դեմ գործողությունների համար աշխարհը չի կարող անտեսել Արցախը.Արա Պապյան

Հարցազրույց քաղաքագետ,վերլուծաբան Արա Պապյանի հետ:/Մաս 1-ին/

-Տարածաշրջանում ,հատկապես Վրաստանում լարվածությունը շարունակվում է:Ուշագրավ հայտարարություն արեցիք, ասելով,որ այս ամենի շահագրգիռ կողմը Թուրքիան է,ինչո՞ւ:

-Բնական է,որ եթե ռուսական կապիտալի ազդեցությունը թուլանում է Վրաստանի վրա,ապա ոչ Եվրոմիությունը ,որ ԱՄՆ-ն չեն ,որ պետք է փոխարինեն:Դրանք աշխարհագրորեն հեռու են,Թուրքիան հարևան երկիր է,արդեն փորձ ունի Վրաստանում,հատկապես Աջարիայում հսկայական ներդրումների և բնականաբար պետք է փորձի այդ ազդեցությունը ավելի ուժեղացնել ,և հատկապես Ադրբեջանի հետ համախոհությամբ այդ գործը տանում են:Մեզ համար խնդիրներ կարող են առաջացնել,ինչքանով Վրաստանի կախվածությունը Թուրքիայից և Ադրբեջանից շատանում է,բնականաբար նրանց կողմից ավելի կառավարվող է դառնում:

-Տնտեսական առումո՞վ:

-Տնտեսականից ի վերջո ածանցվում է քաղաքականը,քաղաքականությունը երբևէ վերցական չի լինում,օրինակ մեզ վրա կա Ռուսաստանի մեծ ազդեցությունը,տնտեսական և ռազմական պատճառով,քաղաքականը պետք է խարսխվի ինչ-որ մի բանի վրա:Թուրքիայինը հիմնականաը տնտեսական է,սկսել է խաղարկել արդեն կրոնական գործոնը,հատկապես Աջարիայում,որովհետև աջարները վրացի մուսուլմաններ են եղել ,անկախությունից անմիջապես հետո տեղի է ունենում մուսուլման վրացիների վերադարձ վրացական եկեղեցի,հիմա հակառակն է տեղի ունենում,որովհետև այնտեղ շահագրգռվածություն կա Թուրքիայից:Ռուսաստանն իր դիրքերի թուլացումը ամեն տեղ դիատարկում է,որ Արևմուտքի մատը խառն է,գուցե ինչ-որ շրջանակներ կան,բայց մեծ առումով Ռուսաստանի ամենամեծ վտանգը Չինաստանն է,իսկ Չինաստանից Ռուսատսանին փրկում է հենց Արևմուտքը,որովհետև աշխարհը չի ուզում ռուսական հումքի անցումը չինական տնօրինությանը: Այդ դեպքում արդեն Չինաստանին ընդհանարպես զսպել չի լինի,դուրս կգա առաջին դիրքերը տնտեսական առումով,այնտեղից էլ ածանցվում է նրա ռազմական հզորությունը: Հետևաբար,Արևմուտքը շահագրգռված է որոշակի առումվ զսպելու Ռուսաստանին,բայց զսպելով ամեն ինչ անում է,որ Ռուսաստանը չտրոհվի և շատ չթուլանա:

-Հայ իրանական հարաբերությունների և Իրանի շուրջ ստեղծված լարվածության մասին,մի փոքր ետ գնալով ասենք,որ 1992 թվականին առաջին դեսպանատներից մեկն էր,կամ առաջին դեսպանատունը,որ մենք բացել ենք Իրանում,մասնակից եք եղել,ի՞նչ ուշագրավ բաներ եք հիշում:

-Իրանը հարևան երկիր էր մեզ համար,և այդ ժամանակ արդեն ղարաբաղյան շարժումը սկսվել էր,ռազմական ընդհարումները ընթացքի մեջ էին, նաև շատ կարևոր էր ապահովել չեզոքությունը Իրանի և մյուս կողմից էլ առաջին հրավերներից մեկը այդ ժամանակվա նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանին եկավ Իրանից և ինքը 1992 –ի մայիսին այցելեց Իրան և պայմանավորվածություն ձեռք բերեց Թեհրանում դեսպանություն բացելու:Ինձ օգոստոսին կանչեց մեր այդ ժամանակվա վարչության պետը ՝Գենադի Գրիգորյանը և հարց տվեց ,թե ինչքան փող ունես,ասացի՝50 դոլար,և ասաց՝կգնաս Թեհրան և քեզ 3 ամիս ժամանակ այնտեղ դեսպանություն կբացես:Ասացի՝իսկ ինչով կօգնեք,ասաց՝ ոչ մի բանով,տոմս էլ դու պետք է ճարես:Հրազդան հյուրանոցում,որտեղ էլեկտրականություն կար,կար իրանահայերի մի օֆիս,որը տոմս էր վաճառում,Լազարյան ազգանունով,գնացի ,ասացի՝2 տոմս պետք է տաք,ասաց՝որ գնանոցը,աացի ձրին եմ ուզում:Տվեցին,գնացինք :Ես և Գիրգոր Առաքելյանը,ով Իրանի բաժնի վարիչն էր,ես աշխատակիցներից մեկը,մենք նար հետ գնացինք օգոստոսի 14-ին, բայց դրան նախորդել էր մի հետաքիժրքիր միջադեպ: 1992 թվականի հուլիս 29-ի Լևոն Տեր-Պետորսյանի հայտնի ելույթն էր,որը պատմության մեջ քշտաց թևերով ելույթ,այդ ժամանակ ինքը Մարուխյանի դեմ ելույթ ունեցավ և որի հետևանքով Մարուխյանը վտարվեց:Երբ օգոստոսին Թեհրանում էի,համայնքի հետ հանդիպմանը գնացի Ալիք թերթի խմբագորթւյուն,հետո իմացա Վարուժ Հովհաննսիյանն էր քարտուղարը , ասացի,որ պետք է օգնեք դեսպանություն բացել,ասաց՝ո՞նց ,ձեր նախագահը վտարում է մեր ղեկավարին,դու ասում ես,որ պետք է օգնեք ,որ ձեզ համար դեսպանատուն բացեք,ասացի,որ դեսպանատունը մեր համար չէ,այն ՀՀ-ի համար է,իսկ նախագահները գալիս և գնում են,խոսեցինք բավականին երկար,իրար հասկացանք,ասացին՝երեք օր հետո արի,պատասխպնը կտանք:Նշեցի,որ եթե դուք չընդառաջեք,ապա թյուդեականներ կան՝կոմունիստներ, նրանք են պատրաստ դա անել:Հաջողվեց առաջնորդարանի տնօրիության տակ տների ցուցակ ստանալու ,որտեղ երբ մարդիկ արտագաղթում էին հնարավոր չէր կապիտալ դուրսր բերել ,դա նվիրում էին առաջնորդարանին և առաջնորդարանը մեզ ցուցակ տվեց,որի հիման վրա գործերի կառավարիչն ընտրեց այսօրվա շենքը,պայամանագիր ստորգերցինք,խիստ պայմանական վարձակալության՝ տարին 5 դոլարով :Դա իմիջայոց Ռոստովի հայ Ռոզա Ավագյանի տունն էր,գորգավաճառ էին եղել,հեղափոխությունից հետո գաղթել էին,ռուսերեն գրքեր կային,ռուսահայերի տուն էր,ուրիշ ընտրություններ էլ կային,դա ընտրեցին,դա էլ դարձավ առաջին դեսպանատունը:

-Պետությունը հաղթեց կուսակացական պատկանելիությանը :

-Ճիշտ էր այդ ժամանակ,նաև այդ իմ մոտեցումները,որ նախագահները անցողիկ են,պետությունը՝մնայուն:

-Դաշնակցության մասին խոսեցիք,շատ է ասվում՝ինչու քաղաքական գնահատական չտրվեց,իշխանափոխություն տեղի ունեցաց,դաշնակցությունը ,մոտ էր այդ ժամանակվա իշխանության հետ,վստահ եմ,որ պահանջներ դրվում էին ,որ պետք է քաղաքական գնահատական տալ:Երկիրը իր հունով գնաց ,սխալ էր,թե ճիշտ,հիմա էլի շատ խոսվում է և կա նաև այն գնահատականը,ոչ պետք չէ երկիրը պատանդ դարձնել ,ճիշտ էր,թե՞ սխալ,որ նոր նոր էր կառուցվում և արդյո՞ք ի զորու է իր վրա կրելու այդ ամենը:

-Ես կարծում եմ ,որ անցյալին գնահատական պետք է տրվի հենց ապագայի համար, այսինքն,երբ դու հստակ դիրքորոշում որևէ իրադարձության հադեպ չես արտահայտում,ապա դրա կրկնվելու հավանականությունը շատանում է:Դաշնակցության պարագայում իհարկե փակվեց տարբեր այլ պատճառաբանություններով,քրեական կապեր և այլն,բայց պետք է ընդունենք,որ դա ավելի շատ քաղաքական քայլ էր,նույնը 1991-ից այսօր եղածին:Ես այսօրվա իշխանությանն էլ կոչ կանեի,որ բոլոր փուլերին գնահատական տալ:

-Դա նշանակո՞ւմ է դատական պրոցեսներ:

-Ոչ ,քաղաքական գնահատականներ,այսօր հնչում են ,որ դաշնակցությունը Ռուսաստսնի դեսպանի հետ են հանդիպել,մարդիկ կան գրում են,որ պետք է փակել այս կուսակցությունները,սրանք դավաճան են,պետք է ասվի,որ քանի դեռ որևէ քրեական հանցագործություն չի կատարվել որևէ կուսակցության կողմից,այդ բոլոր կոչերը փակելու ,հալածելու ընդունելի չեն,դիրքորոշումը պետք է հստակ լինի,որ մարդիկ նման տեսակետ չարտահայտեն:Ես կարող է շատ կուսակացությունների հետ համաձայն չլինեմ,բայց ես կողմնակից չեմ որևէ մեկին փակելու և արգելելու:Անգամ այն ժամանակ էլ ես գնացել են ՀՀՇ-ի շտաբ,խոսել եմ ղեկավարների հետ,որ մի արեք նման բաներ և այլն:

-Այդ հայտարարությունների,մոտեցումների մեջ որևէ նմանություն տեսնո՞ւմ եք:

-Ես հիշում եմ,որովհետև մենք որպես նախարարություն սկսեցինք ձևավորվել 1991 դեկտեմբերից,հրամանագրեցին մեզ 1992 հունվարին, դա քաղկոմի շենքում էր,ներկայիս Սահմանադրական դատարանի շենքում և այդ շենքը մի անգամ գրավել էին,թալանել,հեռախոսները կոտրել,գորգերը տարել.հետո մարդկանց բացատրեցինք,որ այդպես չէ,պետական գույք է,իշխանությունը փոխվում է,բայց դա պետք է բոլորիս:Ի վերջո մարդիկ պետք է օրենքով հասանելիք իրենց պատիժը կրեն,եթե դուք թույլ եք տալիս,որ մարդը իր գողոնը վայելի,նշանակում է,որ ուղերձ եք տալիս բոլորին,որ դուք էլ եկեք գողացեք,վաղը կասեն հանուն համերաշխության,ազգային միասնության, դրան անդարադառնալ պետք չէ:Շատ հացագործությունների վաղեմության ժամկետն ավարտվել է,բա չիմանանք,թե ով է ,կարևոր են ,հասարակության համար բարոյական արժեքները կարևոր են:

-Այդ թնջուկից դուր կգանք,հիշել են նաև 1990 –ականների թալանը,սեփականաշնորման ժամանակաշրջանը:

-Ես դրա համար ասացի՝1991-ից առ այսօր,հազարավոր խախտումներ են եղել անգամ սեփականաշնորհման ժամանակ,բայց կան արտառոց դեպքեր ,որ հսկայական գործարաները մեկ սենյականոց բնակարանի գնով էին վաճառում,բա դրան չանդրադառնա՞ն հենց թեկուզ նրա համար,որ քաղաքական գործիչները պատմության առաջ ճիշտ ներկայանան :Թե չէ շատերը այսօր սրբի տեսքով հանդես են գալիս :

-Մտավախություն չկա՞,որ այդպես ոչ ոք մաքուր չի լինի:

-Կեղծ կուռքերն էլ լավ չեն,ավելի լավ է դառը ճշմարտությունը, քան քաղցր խաբեությունը: Գոնե պատմությունը ,որ նայում ենք , այն ազգերն ու պետությունները,որ համաձակություն են ունեցել նայել իրենց անցյալին,ֆաշիստական կամ նազիստական Գերմանիան,Իտալիան,Ռուսաստանը դեբոլշիզացիայի ենթարկվեց,դրա համար չի կարողանում հաղթահարել այդ բեռը:Ինքը այդ պատմական բեռը տանելու է,որը չի թողնում իր տնտեսությունը զարգանա,եթե 90-ականներին անդրադառնային,թե Ստալինն ու Խրուշչովն ով է,հիմա այլ կերպ կլիներ:Չհաղթահարեցին,սկսում են գովել ,բայց անհասկանալի է, ի վերջո Ստալինն այդ հեղափոխության …

-Կայսերապաշտական նկրտումներից ելնելով:

-Որևէ մեկը պատության մեջ Ռուսաստանին այդքան վնաս չի տվել,ոնց Ստալինը,մարդկային կորուստներով,բարոյական քայքայման,երկրոդ համաշխարհային պատերազմը սկսելու պատճառով,նա էր որ այդ կուսակցությոններին Եվրոպայում ոտքի կանգնեցրեց,և հետո իր աճեցրած գազանն իր վրա հարձակվեց:

-Բայց Ռուսատանում հարցումները այլ բան են ցույց տալիս,եթե մինչև հիմա Ստալինը չարիք էր,հիմա…

-Որովհետև այդ բոլոր տնտեսական բոլոր դժվարությունները չեն կարողանում հաղթահարել և գալիս է ուժեղ ձեռքի …սա այն դեպքն է,որ եթե իրենք տված լինեին գնահատական և իրենց սեփականաշնորհումները ևս գնահատականի արժանանային: Մարդիկ տեսնում են,որ առանց որևէ քայլի միլիադրատեր դարձան:Այն կոռուպցիան,որ կա Ռուսաստանումն,մերոնք դրա դեմ սուրբ են:

-Գուցե հասականում են,որ դրա տակ մտնելով դուրս գալ հնարավոր չի լինի,խոշոր գործարանի սեփականաշնորհում ,արժեցել է 50-60 դիակ,շատ ծանր վիճակ է եղել,կրկին անդրադառնա՞լ:

-Գոնե պատմական փուլերին կարելի է անդրադառնալ:

-Իրանի հարցով ուշագրավ բան ասացիք,շատ սուր թեմա իրենց համար,երբ արդեն որոշում կայացրեցին հոգևոր առաջնորդի՝ Ալի Խամենիի նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառել,սա ցնցում էր, ի՞նչ հետևանքներ կունենա :

-Սա շատ զգայուն թեմա է,որովհետև Իրանը ի վերջո կրոնապետություն է և այնտեղ գերագույն իշխանությունը պատկանում է հոգևոր խորհրդին ,որտեղ կրոնավորներն են և Ալի Խամենեյին ինքը առաջնորդն է,այստեղ զուտ խորհդանշական խնդիր է Իրանի համար,երբ ԱՄՆ-ն համարձակվում է պատժի ցուցակում մեջ ներառել նաև նրան:

-Միտում տեսնո՞ւմ եք:

-Ես տեսնում եմ Ամերիկայի կողմից ոչ պրոսֆեսիոնալիզմ,շատ եմ շփվել ամերիկացիների հետ,իրենց պատկերացումը Արևելքի մասին պարզունակ է,իրենք ուսումնասիրություն անում են,բայց տնտեսական ոլորտների մժամանակակից փուլը իրենց համար չկա:Ի տարբերություն բրիտանական կայսրությունը ավելի լուրջ էր ուսումնասիրում արևելքը,իրենց համար արդեն 50 տարի առաջվա բանը համարվում է շատ հին,այնինչ արևելքում հարյուրամյակներով են մտածում և ա հոգեբանական ինչ հենքի վրա է կոառուցված քաղաքականությունը,շատ կարևոր է:Եթե ճիշտ խորհուրդներ տային…ոչ ռացիոնալ սրում է հարաբերությունների:Ես արևելագետ եմ,թվեր նայել եմ,պատկերացնում եք այնտեղ կա կինոյի պատմություն մասնագիտություն և արևելագիտություն: Այնտեղ 50 անգամ ավելի շատ կինոյի պատմության մասնագետ է ավարտում,քան արևելքի պատմության: Դրա մեջ փող կա,սրա մեջ չկա: Հոլիվուդը ամենուժեղ գործիքն է ԱՄՆ-ի ձեռքին,բայց լուրջ քաղաքականության համար շատ լուրջ ուսումնասիորւթյուն է պետք:

-Բոլթոնի այցը,Արցախի շուրջ լարվածությունը,Մամեդյարովի հայտարարությունը ,Իրանի շուրջ թնջուկը պայամանվորում են Ամերիկա –Իրան հարաբերություներով ,ի՞նչ կապ եք տեսնում ,ի՞նչ զարգացումներ կլինեն ,սկսել են նաև Սյունիքի՝ Մեղրիի հարցը առաջ քաշել:

-Բնական է,որ Արցախի հակամարտությունը համաշխարհային առումով երկրորդական է,և Արցախի կարևորությունը Իրանին սահմանակից լինելն է,աշխարհը դա չի կարող անտեսել,փորձում է դա հասկանալ կամ օգտագործել:Ես չեմ կարծում,որ օրինակ հայերի դեմ քայլեր կան,պարզապես իրենք ,քանի որ հստակորեն արդեն ավելի պետք է խստացնեն Իրանի դեմ պատժամիջոցները,սահմանափակումներ դնեն :Սա կարող է ավելի կոշտացնել ամբողջ,կան խոսակցություններ,բայց արդեն ամերիկացիները իրանցիների ստուգման նոր ռեժիմներ են մտցնում,Իրանի անձնագրով Ամերիկա մտնելը գրեթե բացառված չէ:Իրանը հանդիսանում է Չինաստանի նավթի կարևորագույն մատակարարներից մեկը,չմոռանանք,որ Իրանի պարագայում ,եթե սահմանփակեն կամ խնդիրներ առաջացնեմ Չինասատանին նավթի մատակարաման ,Չինաստանը տնտեսական ճգնաժամ կունենա ,և լայն առումով այդ դիմակայության մեջ Ամերիկային սա ձեռնտու է:Իհարկե Իրանի կողմից պատրվակներ եղել են հաճախ,հիշենք ,որ լրջագույն բարդացումը առաջացավ 1979 թվականին, դիվանագիտական հարաբարությունները խզվեցին այն բանից հետո ,երբ իրանցիները գրավեցին Միացյալ նահանգների դեսպանատունը, 444 օր պահեցին դիվանագատներին և դեսպանատան աշխատակիցներին պատանդի կարգավիճակով:Սրանք բաներ են ,որոնք եթե չլինեին,չէր սկսի հարաբերությունների վատացում,տարեցտարի վատացավ,1995 առաջարկվեց 1996 –ին ընդունվեց ամերիկյան սենատոր Դահմատոյի առաջին փաթեթը պատժամիջոցների Իրանի դեմ,որը նավթային արդյունաբերության և սահմանափակման:Դրանից հետո զարգացավ և հիմա ևս 10 տարով երկարաձգվել է 2 տարի առաջ և ավելի ընդլայնվել է,ամբողջը իրավական հիմք ունի,հաղթահարելը դժվար է լինելու:

-Ամերիկան փորձում է շրջանակը ընդլայնել ,պատահակա՞ն էր,որ Բոլոթնի և արտգործանախարարի հանդիպումը կայացավ,որին հաջորդեց Մամեդյարովի հայտարարությունը:

-Չեմ կարծում,որ պատահական էր ,որովհետև Բոլթոնը հայտնի է իր բավականին կոշտ դիքորոշմամբ Իրանի նկատմամբ,և շատ հարցերում ասում են,որ Բոլթոնը բոլդ է ՝կոշտ ,կոպիտ:

- Սատանա անվանումն են իրեն տվել:

-Ի վերջո,ճիշտ է քաղաքականությունը կառավարվում է որոշակի հաստատուն բաներով,բայց անձի,անհատական հատկություններն ու բնավրությունները ևս կարևոր են,Բոլթոնը դրանցից մեկն է:Մամեդյարովը այն ինչ հայտարարել է,հայկական զորքերի դուրսբերում,խաղաղապահների մտցնել,դա նորություն չէ,ես զարմացա ,որ մերոնք զարմացան, հայտարարությունը կետերով դա Մարդիդյան սկզբունքների մեջ ամրագրված 3-րդ և 6-րդ կետն է:

Շարունակությունն՝այստեղ

Հարցազրույցը՝Նաիրա Բաղդասարյանի