Լևոն Տեր- Պետրոսյանի կերպարի հանելուկը.նա մինչև հիմա գրավյալ տարածքներ է ասում.Սամվել Կարապետյան

Հարցազրույց հուշարձանագետ,Հայկական ճարտապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի նախագահ Սավել Կարապետյանի հետ:/Մաս 2-րդ/

-Դա կարո՞ղ հիմք դառնալ նրա համար,որ որոշում կայացնեն,որ նախարարությունը չլինի:

-Դրական առումով շատերը տարբեր կարծիքներ ունեն,ես մեր գործի մասովվ եմ ասում,լիակատար հասկացողություն Հասմիկ Պողոսյանն էր ցուցաբերում,գուցե սա ընտանիքից էր գալիս,ես ստիպված չեմ եղել իրեն բացատրել, հասկացնել:Իրենից առաջ փորձել եմ շատերին բացատրել,հասկացնել,ովքեր կամ չեն հասկացել,կամ հասկացել են,ասել են՝ դուրս արի սենյակից:Կամ Արմեն Ամիրյանի նման,որ կարող է ձև տալ,որ ամեն ինչ հասկանում է,բայց 2 տարի պաշտոնավարի, 1 անգամ հնարավուրթւուն չունեանամ մոտը մտնել,2 տարի ասաց՝բյուջեն կրճատվեց,նույնիսկ նրան տեսնելու հնարավորություն չունեցա:

-Փոխանակ անձերին փոխենք,գնում ենք այս ուղղությամբ:

-Սա ճիշտ չէ,հիասթափեցնող են այս անձերը իրենց կեցվածքով ,գործունեությամբ…

-Սպասելի՞ էր այս քայլը:

-Ապրիլ-մայիսից հետո այդ ոգևորությունը ,որ կար,այս ամենը սպասելի չէ,բայց ցավոք ,այն մտավախությունները,որ ունեի,իրականություն են դառնում:Ինձ համար անհատները,ովքեր ինչ- որ գործեր են ձեռնարկում,իրենց մինչ այդ կատարած աշխատանքները,անցած ճանապարհներ որոշիչ են:Մարդ չի կարող ապրել մի ձևով,հետո այլ բան անի:Չէի կարող ակնկալել,որ կարող է շատ ավելի վատ լինել:Հետևանքը գուցե այս տարի կամ եկող տարի չնկատվի,պետականության արմատին հասված այնպիսի հարվածներ են,որոնց հետևանքները հետո կերևան:Օրինակ անկախության տարիներին,կրթության նախարարության ձեռքով ինչ փորձ ասես որ չարվեց մեր դպրոցների գլխին,սկսած Բլեյանից,տեսնում ենք,որ ի վերջո այդ դպրոցը ինչ օրի հասավ,մեր կրթական համակարգը,իր վարկանիշը:Ինչ ունենք այսօր՝անողնաշար մի բան:Դու կարող ես այսօր մի գործ անել իր բացասական հետևանքները,պտուղները քաղես 5-10 տարի հետո:

-Ինչպիսի՞ հետևանքներ:

-Մշակույթի նախարարության մասով ,օրինակ հուշարձանների պահպանության գլխավոր վարչությունը անկախության տարիներին դարձավ գործակալություն,իր իր հնարավորությունները սահմանափակվեց,կարգավիճակը նսեմացվեց ,լծակները սահմանափակվեցին, հուշարձան պահպանելու իր առաքելությունը և վերականգնելու հնարավորությունները կրճատվեցին:Հաղպատի գյուղապետի մտքով անցավ Հաղպատի հենց վանքի պարսպին կից ռեստորան սարքել,կառուցեց և հուշարձանների պահպանությունը լծակներ չուներ,տարիներով դատի մեջ էր:Այդ մարդը մտածում էր՝զբոսաշրջիկներ են գալիս,մի ռեստորան լինի,գրպանս կլցվի: Կամ հենց հիմա Սանահինի հարևանությամբ թաղումներ են իրականացնում,հին Զաքարյանների տոհմական գերեզմանոցի տարածքում,հին տապանաքարերը գլորելով այս ու այն կողմ: Մեր հասարակությունը անհարգանք է մեր իսկ նախնիների հիշատակի հանդեպ,մենք չունենք ազգային դպրոց , ունենք այն դպրոցը,որը 90-ականների սկզբին դրվեց ՝ապազգային,անդեմ,հիմա պտուղներն ենք քաղում: Նույնը մշակույթի նախարարությունն է ,բաներ,որ հիմա նույնիսկ չենք կարող պատկերացնենք,դեմներս կգա տարիներ հետո:

-Տեսակետ կա ,որ բյուջեն դատարկ է և մտածել են պահել ըստ կարևորության, այնպես չէ,որ սա ծրագիր է:

-Պատերազմի ժամանակ,երբ խորհդատուները Չերչիլին ասել էին՝մշակույթի նախարարության բյուջեն կրճատենք ռազմական արդյունապահության համար,նա շատ սիրուն է պատասխանել՝բա մենք ինչի համար ենք կռվում և թույլ չի տվել մշակույթի նախարարության բյուջեից կրճատել:

-Նախորդներն էլ հրեշտակներ չէին, Կարեն Կարպետյանի ժամանակ կրճատումներ եղան և առաջին հարվածը ստացավ մշակույթի նախարարության բյուջեն:

-Երբ մարդ նյութի մեջ չի,գործի ծալքերի մեջ չի,ի դեմս Արմեն Ամիրյանի,այդպես է լինում: Երբ բոլորինը 5 տոկոս կրճատեցին,մերն էլ կրճատեցին հենց պաշտոնավարման առաջին տարում, ես ուզում էի հանդիպել,որոշ բաներ բացատրել:Ուզում էի ասել՝պարոն Ամիրյան,հենց մեր հիմնադրամը ես դիտարկում եմ իբր մշակույթի նախարութայան մի մանրակերտ,մենք էլ տարբեր ծրագրեր ունենք:Մշակույթի նախարարությունը ինչպես տարբեր կազմակերպությունների,այդ թվում մեզ հետ համագործակցում է ամեն տարի նորոգվող պայմանագրով,մենք էլ ունենք տարբեր ծրագրեր:Եվ հենց այդ չկրճատված բյուջեն շատ հաճախ չէր հերիքում մեր ամեն գաղափարները կյանքի կոչելու:Ես այդ ժամանակ ասում էի՝սա ավելի կարևոր է ,կենտրոնանաք սրա վրա,այս մեկը ժամանակավոր կանգնեցնենք ,ինքս ծանր ու թեթև եմ անում մեր գործերի մեջ ,որն իրավունք չունենք դանդաղեցնելու:Այն պահից ,երբ մտար Արևմտյան Հայաստան ,ամեն ժամին ու վայրկյանին հայտնի չէ,թե ինչ դուրս կգա,աշխարհի վրա մեր փոքր խմբակից բացի կամավոր, ոչ թե երկրոդ մի խումբ,անհատ չկա.ամեն շաբաթ ձերբակալվելով ժանդարմեայի,ոստիկանության կողմից ,հարցաքննությունների մեջ հայտնվելով,չգիտես իսկապես այդ ճամփորդությունից վերդառնալու ես ,թե չէ:Վերջին անգամ,Բինգյոլի շրջանում ժանդարմեայի աշխատակիցը ժպիտով ասաց,որ եթե մեկ անգամ էլ արձանագրվեց,որ ոտք եք դրել,անձամբ ես մի գործ կսարքեմ ձեր գլխին,Թուրքիայից երբեք դուրս չեք գա: Մինչ մենք հիմա զրուցում ենք,հայկական հուշարձանները պակասում են: 2004-2005 թվականների մեր նկարածները արդեն դարձել են արխիվային,այդ շենքերը չկան:

-Ֆինանասվորումը ֆինանսների նախարությանն է տրվելու և իրենք պետք է տնօրինեն:

-Այս պահի դրությամբ անորոշություն է,վերջին տվյալներով ֆինանսների նախարարությունը պետք է հարհանգի,որ բոլորը մրցույթով անցնեն:Մեր մասով չեմ պատկերացնում,թե ոնց պետք է լինի,մրցույթը նույն դաշտում աշխատողների մեջ է,ցավով եմ ասում,մենք մրցակիցներ չունենք:Ստամբուլում 60 000 հայ կա,թուրքական անձնագիր ունեն,մայրենիի նման թուրքերեն գիտեն,բայց մեկ հոգի չկա,որ այդ աշխատանքն անի:

-Սփյուռքի նախարարության փակման որոշում ևս կայացվեց:

-Դրա մասին շատ բան չեմ կարող ասել:Սփյուռքի նախարարությունը ամեն տարի հսկայական ծավալի գրքեր է հրատարակել …2011-ին Անի քաղաքի մայրաքաղաք հռչակվելու 1050 -ամյակի կապակցությամբ Անիին նվիրված հատոր ստեղծելու պատվերը ես ոչ թե մշակույթի նախարարությունից եմ ստացել,որը կակնկալեի, և ավելի տրամաբանական կլիներ,այլ Սփյուռքի նախարարությունից: Այս նախարարությունը շատ կարևոր մի գործ էր անում,ինչպես Հասմիկ Պողոսյանի նկատմամբ տարակարծիք կա,նույնը Հրանուշ Հակոբյանի մասով է,բայց տեսեք ,թե ամեն տարի հայագիտական տարբեր վերլուծական ինչ ուսումնասիրություններ են լույս տեսել, կողքից հիացմունք եմ միշտ ապրել:

-Դեռ քննադատում են…

-Արի տուն ծրագրին մասնակից ամեն երեխա ամբողջ կյանքի համար այդ մեկ ամիսը,որ անցկացրել է հայրենիքում,իր հասակակից տարբեր երկրներից երեխաների հետ էշփվել,ամբողջ կյանքում չեն մոռանա:Սփյուռքում մեր հայրենակիցները կղզիացած են, մեկը մեկից լուր չունի,մեր գրասենյակի միջոցով հայագիտությամբ զբաղվող պատմաբաններ ճանաչել են իրար:

-Ուժ էր տալիս,որ միավորվեն:

-Իրենց ամբողջ կյանքի համար սա արժեք է,հայրենիքը իր սրտի մեջ արդեն տարած լինի,ինչ պոզ ու պոչ ուզում է կպցնենք այդ Արի տուն ծրագրին, շատ մեծ ,դրական առաքելություն ուներ:

-Այն նույն մտավախությունը ,որ ունեիք ապրիլ-մայիսին ամիսներին,այդ նույն տրամաբանությա՞ն մեջ է Սփյուռքի նախարարություն փակելը:

-Չէի կարող պատկենացնել,ես չեմ հավատում,որ ֆինանսների խնդիր կա:Ես ոչ պակաս եռանդով և արդյունավետությամբ աշխատել եմ,երբ որ մեն մենակ էի 80-ականներին, 78-ից սկսած Ադրբեջանի տարածք եմ ճամփորդել և անվերջ իմ հաշվին արձակուրդ եմ գնացել,որը չէր վճարվում, և ամենասուղ միջոցներով ,բայց եթթե նպատակը ունես,այդ գործը անում ես: Չեմ հավատում,որ բյուջեն պակաս է: Օրեկան 10-20 հոգի եք հայտնաբերում,որ երկիրը թալանել են,այդ մարդիկ ,որ թալանել են հաստատ այդ թալանի մի մասը կբավականացներ,որ ձեռք չտայիք:

-Ազատագրված տարածքների հետ կապված անընդհատ հայատարություններ են արվում ,այսօր ինչ ունենք սեղանին դրված:

-Կան գրքեր հրատարակված:Մեր օրանն է,հայի տունն է,ամեն քայալփոխ հայկական մշակութային հուշարձաններով,որ կածանով,որ ուղղությամբ քայլեք մի հայոց հետք կտեսնեք,ինչպես Արագած փեշերը,Լոռու մարզով շրջեք,տարբերություն չկա,նույնն է,նույն հուշարձանների խտությունը: Արցախ ասելով ես ազատագրված տարածքներն էլ եմ հասկանում: Մենք 1999-ին մեր ուժերով,գաղափարով հրատարակեցինք Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում վերնագրով մի գիրք, հաջորդ տարի դրա ռուսերենը և մյուս տարի անգլերենը հրատարակվեց ,այս ամբողջ անցած տարիներին անվերջ ԱԺ-ից ,ԱԳՆ-ից այդ գրիքից պահանջարկ է եղել,երկրից դուրս գնալուց քարոզչական նպատակներով այդ գրքից ուզել են:Այս վերաբերոմունք էր,որ վստահություն տվեց 2009-ին դիմել պետությանը պետական աջակցություն ստանալու:Եթե մենք մի տեսակ զենք ենք արտադրում,որի կարիքը ունի մեր երկիրը,այդ զենք արտադրողին չպետք է թողնես,թե ինչքան կարող ես ,այնքան արտադրի,չես կարող ,մի արտադրի:Մենք մեզ իրավունք վերապահեցինք պետությունից աջակցություն խնդրել և ի պատիվ Սերժ Սարգսյանի,2009-ին մեզ կարգավիճակ տրվեց և նաև ֆինանասավորում:Դժվար տարի էր,կրճատուներ էին գնում,այդ ֆոնին մեր հ/կ-ին առանձին տողով բյուջեում գումար հատկացնելը, ի պատիվ նախագահի տեղի ունեցավ:Որից հետո մեր զենքի համար ,շատ ավելի զենքեր սկսեցինք արտադրել:

-Ովքեր խոսում են տարածքները վերադարձնելու մասին,գուցե նվիրեք նրանց:

-Ազատագրված տարածքները նվիրելուց խոսողները միայն նվազ հայրենաճանաչ լինելով կարելի է անել, չեմ պատկերացնում,որ նման դավաճանական արտահայտություն կարելի է թույլ տալ:Սա ուղղակի պետք է ճշտել,թե այդ արտահայտություն անողը որ երկրի ծառան է…թե…

-Դուք հասկանում եք չէ,թե ում եք ասում:Մարդիկ կան,որ դա նրանց գիծն է…

-Օրինակ Լևոն Տեր- Պետրոսյան,որ գրավյալ տարածքներ է ասում մինչև հիմա,ամիսներ առաջ մի հարցազրույցում էլ էր ասում էր:Ինքը հայագետ է և իր կերպարի հանելուկը ինձ համար ավելի շատ է,իրենից սպասելիքները,ակնկալիքները ավելի շատ են եղել,բայց որ այդ տեսակ մարդն է ասում,մտածում եմ ինչում է խնդիր:Ես չեմ ուզում ավել բաներ փորփրելու մարդու վարքագիծն է դրդում,ինչպես կարող է հայ մարդը այդպես դատել:

-Հիմա ի՞նչ փուլում ենք:

-Անորոշության փուլի մեջ,բայց ինչպես միշտ՝հույսով:

Առաջին հատվածն՝այստեղ

Հարցազրույցը՝Նաիրա Բաղդասարյանի