Դուք մեզ ստիպում եք վանդալի հետ մի սեղանի շուրջ նստել ու բանակցե՞լ.Սամվել Կարապետյան

Հարցազրույց հուշարձանագետ,Հայկական ճարտապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի նախագահ Սավել Կարապետյանի հետ:/Մաս 1-ին/

- Հայտնի է,որ մուտքը Վրաստան և այնտեղից էլ Արևմտյան Հայաստան այժմ փակ է ոչ միայն ձեզ համար ,այլև ձեր 9 աշխատակիցների :Ինչո՞վ է դա պայմանավորված և ի՞նչ եք փորձել անել,ի՞նչ ակնկալիքներ ունեք:

-2015-ի հոկտեմբերի 18-ին մենք 10 հոգանոց խմբով սահմանի վրա էինք,ինձ թույլ չտվեցին,մյուս 9-ը ներս մտան: 10 օր շրջեցին Բոլնիսի,Դմանիսի շրջաններում, դա էր ծրագիրը,որն արվեց առանց ինձ,բայց ամբողջ 10 օրվա ընթացքում անվտանգության մեքենան հետևել էր նրանց :Վերջին օրը բացահայտ ասել էին՝դուք ինչքան պետք է այստեղ լինեք:Մինչև Բագրատաշենի մաքսատուն ճանապարհել էին: Դրան հետևեց արդեն այն,որ հաջորդ տարի 3 հոգով խմբի անդամներից իրենց անձնական գործերով գնացել էին պարզվեց ,որ ովքեր նախկին անգամ եղել են,արգելված է մուտք գործել վրացական սահման: Վրացական կողմը ոչ մի բացատրություն չտվեց,ասացին՝ կներեք չգիտենք ,թե ինչն է պատճառը,իրավունք չունեք:Սկզբից ինձ արգելեցին ,ամիսներ հետո մյուս 9-ին մուտք գործել:Ես իմ մասով մի նամակ գրեցի Հայաստանում Վրաստանի դեսպանին, որովհետ դեռ չգիտեի,որ մյուսներն էլ այդ բախտին կարժանանան, նա չարձագանքեց,հետո մյուս անդամները գրեցին նամակ Արտգործանխարաությոանը ,այնտեղ պատասխանեցին,որ կզբաղվենք:Արդեն 3 տարի է անցել,կողքից իմանում ենք,որ հավանաբար բոլորինս ցմահ է,ժամկետ կոնկրետ չկա:

-Ձեզ համար պարզ՞ է,թե դա ինչին հաջորդեց: Հարցազրույցներից մեկի ժամանակ ասացիք,որ 4 հարևան երկրներից միակը,որտեղ խնդիր չունեք և մեր պատմամշակութային արժեքների նկատմամբ բացառիկ ուշադրություն կա,միայն Իրանն է: Մնացած երկրներում խնդիր ունենք ,այդ թվում Վրաստանում:

-Վրացիները ինչ-որ քանդում էին,ինչ որ յուրացնում էին, ես այդ ահազանգը գույժի ձևով տեղեկացրել եմ մեր հասարակությանը:2003-ին հրատարակել եմ Թբիլիսիի քաղաքագլուխներ գիրքը: Ես մեղավոր չեմ,որ Թբիլիսում 800 տարիների ընթացքում 47 քաղաքագլուխներից 45-ը հայեր են, և այդ 45-ից 41-ի գերեզմանները չկան,բոլոր նրանց,ովքեր թաղվել են Թբիլիսիում,իսկ ովքեր Թբիլիսիում չէին թաղվել,նրանց գերեզմանները կան:Ես մեղք չունեմ,որ դա այդպես է,ես արձանագրել եմ:

-Գերեզմանները ոչնչացնելով հետք էին կորցնո՞ւմ:

-Ոչ միայն քաղաքագլուխների գերեզմանները են ոչնչացվել,մեծ ծավալների տոտալ հաշվեհարդար է ընթանում հայական մշակույթի հանդեպ Վրաստանում,սա տասնամյակների պատմություն է:Երբ այդ գիրքը հրատարակեցի,մտածում էի,որ վրացական կողմը ոտնձգություններին դադար կտա,և երբ հասկական ,որ աննկատ չի,մտածում էի կդադարձնեն:

-Նման միտում նկատվում էր նաև Սովետական միության տարիներին:

-Այդ տարիներին ուրիշ ձևերով էր:Օրինակ, իրենք ունեն հուշարձանների պահպանության վարչություն և տնօրեն էր Իրակլի Ցիցիշվիլին:1983 թվականին Խորհրդային Վրաստան թերթում հոդված կա,որտեղ Ցիցիշվիլին պարծանքով նշում է,որ իրենք հայակական եկեղեցիներն էլ են վերականգնում,այ օրինակ վերջերս վերկանգնեցինք Թբլիսիի ս.Կարապետ և Սամշվիլդե քաղաքատեղիի Կյուրիկյանների պալատական եկեղեցին: Ասում է,որ հայկականներն էլ ենք վերականգնել:Ի՞նչ է տեղի ունեցել այդ հուշարձանների հետ: ս.Կարապետ շուրջ Թումանյան ազնվական ընտանիքի,որոիցից 2-ը քաղաքագլուխներ են եղել , և այդտեղ էին ամփոփված և ոչ միայն իրենք ,այլ ամբողջ տոհը,գերեզմանոցը անհետացրին՝ տարածքի բարեկարգման պատրվակով: Ինչ վերաբերում նրան,որ Սամշվիլդե քաղաքատեղիի Կյուրիկյան Բագրատունիների Լոռվա թագավորության առաջին մայրաքաղաքան էր,մինչև Լոռե տեղափոխվելը,կար Կյուրիկյանների պալատական եղեղեցին: Հայկական եկեղեցիների հատկանիշներից էր բարձր բեմը , բեմը հիմնահատակ քանդել են,խորանում ,որ երկու խորհրդարաններ կան,նրանց մարդը ձեռքով հազիվ հասնի,անտրամաբանական բարձրում են մնացել,բայց երբ բեմը բարձր էր եկեղեցկան իրեր դրվում էին:Նաև այս եկեղեցին իբր վերականգնեցին,բայց դրա արդյունքում հայկական նշանները անհետացան:Սրանք էլ խորհրդայաին տարիներին էին:Այն շարունակվել է,ավելի բուռն անկախությունից ի վեր ,սկսվելնոր թափ ,որի գլխին է կանգնած է վրաց եկեղեցին :Վրացիները շատ զգոն են,ուշադիր ի պատիվ իրենց՝վրացիների ,ես շատ ուրախ կլինեի,որ մենք նման դեսպան ունեցած լինեինք Վրաստանում,որ ուշիմ ձևով հետևեր,ոչ իր ընկերների միջոցով ,դեսպանատունը մի տեսակ լրտեսատուն է իր գործառույթով:Սակայն մեր դեսպանները տարիներ շարունակ հոգ են տարել ,որ ավելի լավ մեքենա ունենան,ավելի փայլուն լինի ամեն ինչ,կոմֆորտ իրենց աշխատավայրում,համայնքի նկատմամբ ,մեր մշակույթի նկատմամբ ոտնձգություններին գրեթե չեն արձագանքել:Այդ գիրքը դեռ տպարանում էր,կազմված չէր,տուն գնացի,կինս ասաց ՝քեզ Վրաստանի դեսպանատնից էին զանգել,ասել են՝նորից կզանգենք:Իսկապես զանգեցին,ասացին՝դուք նման գիրք եք տպագրել,դեռ գիրքը լույս չի տեսել,հարցազրույց որևէ մեկին հարցազրույց չեմ տվել,որտեղից էին իմացել,չգիտեմ: Անցնում է մի ժամանակ,մեր կազմակերպության հիմնադիր նախագահ Արմեն Հախնազարյանը,1999 թվականին ասաց,որ մեր արտգործնախարար Վարդան Օսկանյանը Թբիլիսի է գնալու և ուզում ենք,որ այս գրքից մի քանի հատ տանի,իր կոլեգաին պետք է հանդիպի,ԱԺ նախագահի Զուրաբ Ժվանիային հանդիպի:Տվեցինք մի քանի օրինակ Օսկանյանը իր հետ մի քանի օրիանկ տարավ իր հետ,բայց երբ վերադարձավ,ինձ համար հետաքրքիր էր ,ասացի՝ Արմեն ջան առիթ ունենաս Օսկանյանին հարցրու փոխանցե՞ց :Օսկանյանը պատմել էր,որ երբ ցանկացել էր Վրաստանի ԱԳ նախարարին հանձնել,նա ասել էր՝ունենք,այդ գիրքը մենք ունենք: Զուրաբ Ժվանիային ,երբ ուզել էր նվիրել,ասել էր հետևյալը՝այդ գիրքը ունենք,ինչ որ այդ գրքում կա,ճշմարտություն է,բայց մենք մեր եկեղեցու դեմ ոչինչ անել չենք կարող:Հանցագործների ձեռքերը բռնելու փոխարեն,հանցագործությունների ֆիքսողների մուտքն են փորձել արգելել,որ սրանք շառ են:

- Բայց ի ցույց են դնում,թե հայկական եկեղեցիներ ենք վերականգնում:

-Օրինակ ս.Գևորգ եկեղեցին զուռնա-դհոլով վերանորոգեցին,100-ը ոչնչացրեցին կամ յուրացրեին ,մի մասը վրացականացրեցին,հայրերեն արձանագրությունները անհետացնելով, որմնանկարները քերելով:Վերջինը Դիղոմի գյուղի «Սուրբ կարմիր կիրակի» անվանմամբ հայկական եկեղեցու որմնանկարներն էին քերել,ես նկարել էի դրանք 2007-ին հայերեն արձանագրություններով:

-Հիմա շարունակո՞ւմ եք աշխատել .վրացական կողմով չեք գնում,գնում եք հարևան Իրանով:

-Արևմտյան Հայաստանի մեր աշխատանքներն են դժվարացել,մի քանի ժամից եթե կարող էինք Կարս մտնել Ախլքալակով,հիմա երկու օր ճանապարհ ենք գնու,մ,Մեղրիով հաջորդ օրը Իրան ենք հասնում ,այնտեղից էլ Բայազետ:

-Իրանցիների մեջ մտած է,թե՞ որ պետական քաղաքականություն է,և դրա համար են զգույշ վերաբերվում մեր մշակութային արժեքներին:

-Մշակութային արժեքները որևէ երկրում ենթակա են տգետ խավի կողմից ոտնձգությունների ,գանձախույզների կողմից,այդ թվում նաև Հայաստանում,Իրանում էլ կան:Երբ ինքը պետությունը տարբեր ձևերով,օրինակ Ադրբեջանում և Թուրքիայում բանակի ուժի գործադրմամբ հուշարձանները ավերել են ,ավելի վաղ Թուրքիայում,հետո Ադրբեջանում:Ամբողջ Նախիջևանի տարածքում այսօր որևէ հայկական հուշարձան չի մնացել,բանակի ուժի գործադրամաբ է ոչնչացված:Երբ պետությունը ցուց է տալիս,որ ինքն է գործի գլուխ,բնականաբար գյուղերում եթե մի տեղ մի շենք պետք է սարքեն և դա գերեզմանոցի տարածքում, ոչ մի արգելք չկա,ավերումների համար կանաչ լույս է վառված: Թուրքիայում տարբեր ձևերով,լռելայն խարախուսել են այդ ավերումները:Իրենց հեռուստաալիքներով պարբերաբար ցույց են տալիս,որ ինչ-որ մարդիկ ոսկե մետաղադրամները դրած պատմում են,որ հայկական գյուղի հայկական եկեղեցու պատի մեջ պատահական սա գտա,բայց ասում է՝հայկական շենքի մեջ գտա,բորբոքում է գանձախուզության տենդը,թվում է անմեղ է ,բայց….

-Խմբեր էլ կան,որ ասում են գնացինք մեր պապերի գերեզմանին,հետո դուրս են գալիս,ամբողջ գյուղը հարձակվում է այդ գերեզմանի վրա ու քարուքանդ անում:

-Ամբողջ Արևմտյան Հայաստանում մոլեգնում է գանձախուզության տենդը:Այնտեղ,որ քանդում են,քանդողի հայրը,պապը,պապի հայրը քանդել է,այդ էներգիայով շարունակում են քանդել,աղացել են մեր երկիրը:

-Թիրախավորեցին մշակույթի նախարարությունը ,որը կարող է օպտիմալացման ծրագիր տակ հայտնվել և միանալ այլ նախարությունների:Սպասելի էր,որ ավելի մեծ քննադատություն կլինի,գոնե քննարկումներ կլինեն,որ հասկական ,թե ինչ ուղղութայմբ պետք է գնալ:Ինչո՞ւ արձագանքներ չեղան,ի՞նչն էր պատճառը:

- Ես երջանիկ կլինեի,եթե իմ եզրահանգումների մեջ սխալվեի,ցավոք պարզ երևույթներ չեմ համարում,կամ պարզ սխալներ,միտումներ եմ տեսնում,վատը հենց դա է:Ես չգիտեմ,միգուցե ես ճիշտ չեմ ըմբռնել,կամ լավ չեմ վերլուծել,թե ինչ է կատարվում,բայց այնքանը,որ ես կարողացել եմ հասկանալ,միտումներ կան:Իմ պատկերացմամբ, պետությունը մի կառույց է ,մի շենք է, տարբեր նախարարությունները այդ շենքի սյուներն են,հնարավոր է ,որ սյուներից որոշները թույլ են,կամ ծուռ են դրված,պետք է շտկել,որ պետությունը կանգուն մնա:Մշակույթի նախարությունը կարևոր սյուներից է,ամենկարևոր,Պաշտպանության նախարությանը համարժեք մի հաստատություն է:Պետության գոյությունը ինչում է,որ հնարավորություն տա տվյալ ազգին դրսևորվելու,զարգանալու ՝ մշակույթի առումով:Մշակույթի նախարարությանն էլ նրա համար է,որ հասարակությանը մշակութապես նկարագրով պահի, և դրա հաշվին հասարակությունը կարողանա պահել պետությունը,դրանք փոխկապակցված են:Ուղղակի շատ կարևորներից սյուներից մեկը, եթե ծուռ էր տեղադրված կամ քայքայված էր և նորոգման կարիք ուներ,այդ սյունը քանդելն ու հանելը չեմ կարողանում հասկանալ:Երկրի գոյությունը վտանգել է նշանակում:Ասում են,որ անունը կլինի,բայց ոչ թե առանձին,ամենակարևոր բաները չեն միացվում ,դե կլինի,բայց այսինչի հետ:Չի կարող ՊՆ-ն մտնել օրինակ ԱԻՆ-ի կազմի մեջ:

-Արվեստագենտները ամեն մեկն էիր անձնական հարց է առաջ տանում,գիտեք՝ես 5 տարի դուռը թակեցի,4 տարի այս արեցի,վարչություն մտա ,այսպես ընդունեցին,նամակ ,գրեցի,չպատասխանեցին:Այս ամենի ֆոնի՞ն է մշակույթի նախարարության փակվելը ընկալվում:

-Ամոթալի է,որ մեր մտավորականներն են այդպես դատում,անձնական տեսանկյունով,տան նեղլիկ պատուհանից են նայում աշխարհին,ճիշտ ասած տխրեցնող է:Մշակույթի նախարարության առաքելությունը դրա մեջ չէ,եթե մենք նվիրյալ նախարարներ ունեցած լինեինք,ավելի լայնախոհ,այսպես չէր լինի:Ես միշտ հիշում եմ Ալեքսան Կիրակոսյանին,ով 2 տարի եղավ հուշարձանների պահպանության վարչության պետ,այդ ընթացքում ինչ թռիչք ապրեց ոլորտը:

-Ասում են՝Հայաստանի ամեն մի քարից ու թփից տեղյակ մարդ էր:

-Իր խոսքն եմ հիշում ,ասում էր՝հայ մարդը ոտաբոբիկ պետք է անցնի իր երկրի կածաններով,որպեսզի ճանաչի:Ինչպիսի նախագծեր բեերց ,օրինակ Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան կա,բազմատարոյակ,նման աշխատանքների համար պետք է դիմեն ներքևեից վերև: Ինքն է կանչել պատմաբաններին,ասել՝նման տեղանունների վերաբերյալ աշխատություն ունեն՞ք:

-Նախորդ զրույցի ժամանակ ասացիք,որ նման խնդիրների առաջ ենք կանգնած,նախարաությունը,պետություն պետք է ռազմավարություն մշակի, և հակարդարձում ունենանք այն ամենի,ինչն արվում է հարևան պետություններում:Հիմա ի՞նչ պետք է արվի:

-Մեր կամքից անկախ մեր հայրենիքի մի մասը վրա ենք պետականություն հիմնում,9 մասի մեծ մասը,բացառությամբ Իրանի,ուղղակի թշնամաբար վերաբերվողւղ գոնե հուշարձանների մասով ակնհայտ յուրացնելու կան անհետացնելու միտումներ դսրևորած պետություններ են :Այս իրավիճակում հասկանալի չէ մեր մշակույթի նախարարության առաջնայյին գործերը,հոգսերը որոնք պետք է լինեն.որևէ միջոցներով պաշտպան կանգնել:Եթե մի տեղ ավերեցին,մինչև համաշխարհային ամենեբարձր ատյանները բղավել ու հասցնել : Ջուղայի գերեզմանոցի ոչնչացնելուց ,երբ մեր արտգործանախար Օսկանյանին ասում էին,դուք երբ հանդիպում եք այս հանձնաժողովին,այն կառույցին,արծարծեք այս հարցը, մի անգամ կարծեմ Ստրասբուրգից վերադարձին ասաց՝լսեցիք,որ ասացի,էլ չասեք ՝չեմ ասում:Բայց ընդամենը մեկ նախադասություն էր ասել: Մարդու կոկորդին չոքել էինք տարիներ շարունակ,մինչդեռ մատի փաթաթան պետք էր սարքել այս խնդիրը ,Ադրբեջանը այն երկիրն է,որ համաշխարհային նշանակության հուշարձանը արժեքը խճազանգվածի է վերածել, աշխարհի հզոր տերությունների ղեկավարներ,դուք մեզ ստիպում եք վանդալի հետ մի սեղանի շուրջ նստել բանակցե՞լ,մի նայեք ինչ է անում :Մշակույթի լեզուն աշխարհին հասկանալի լեզու է ,եթե այդ լեզվով մենք մեր ր առաջ չենք տարել,դրա համար կորցրել ենք: Ամեն անգամ մեր աշխատանքերի վերաբերյալ մոտեցել եմ ,դիմել եմ,բացատրել եմ և ամենապատվական նախարարը նա է եղել,որ ուղղակի անկեղծ ասել է՝ինձ չի հետաքրքրում,գոնե հույս չենք կապել :

Շարունակությունն՝այստեղ

Հարցազրույցը՝Նաիրա Բաղդասարյանի