Մահաբեր զենքերի նոր գործարք ընդդեմ Արցախի. Ադրբեջանի Պնախարարի գործուղումը

Ադրբեջանի պաշտպանության նախարար Զաքիր Հասանովը այսօր քառօրյա այցով ժամանում է Չեխիա: Ըստ ադրբեջանական կողմի պաշտոնական հաղորդագրության, Հասանովը հանդիպումներ է ունենալու այդ երկրի իշխանությունների, այդ թվում՝ իր չեխ պաշտոնակից Լյուբոմիր Մետնարին, ինչպես նաև Չեխիայի ռազմարդյունաբերական համալիրի ղեկավարների հետ: «Թուրան» գործակալության փոխանցմամբ, կողմերը քննարկելու են ռազմական ասպարեզում Ադրբեջանի և Չեխիայի համագործակցության հեռանկարը: Այլ մանրամասներ չեն հաղորդվում։ Հայտնի չէ նաև, թե արդյոք Բաքուն պատրաստվում է նոր զինատեսակներ ձեռք բերել Չեխիայից։ 2017-ին մի շարք աղբյուրներ, այդ թվում՝ չեխական, ռուսական, ադրբեջանական, հաղորդեցին, որ Ադրբեջանի զինված ուժերը ձեռք են բերել չեխական արտադրության «Դանա» տեսակի հրետանային համակարգեր, որոնք կիրառվել են թուրք-ադրբեջանական համատեղ զորավարժություններից մեկում: ԵՄ անդամ Չեխիան, որին ԵԱՀԿ-ի հանձնարարությամբ արգելվում է Ադրբեջանին և Հայաստանին զենք մատակարարել ղարաբաղյան հակամարտության պատճառով, հայտարարել է, թե տեղյակ չեն՝ ինչ ճանապարհով է չեխական արտադրության սպառազինությունը հայտնվել Ադրբեջանում: Չեխիայի ԱԳՆ-ն ի պատասխան «Ազատության» հայկական ծառայության հարցմանը, հաղորդել է, թե չեխական կառավարությունը վերջին տարիներին ընդհանրապես չի արտոնել «մահաբեր զինատեսակների» վաճառքը Ադրբեջանին: Ավելին, 2016 և 2017թթ. մերժվել են որոշ զինատեսակներ և հրթիռային համակարգեր գնելու հայտերը, ինչի մասին պատկան խողովակներով տեղեկացվել են նաև Չեխիայի գործընկերները Եվրամիությունում: Չնայած բարձր մակարդակով պաշտոնական այս պնդումներին՝ այս տարվա ապրիլին Slovak Spectator պարբերականը թեմայի շուրջ հետաքննություն էր անցկացրել և պարզել, որ չեխական հրթիռային այդ կայանքներն ու հաուբիցները Բաքու են հասել Սլովակիայի մայրաքաղաք Բրատիսլավայի օդանավակայանից, ըստ աղբյուրի, Իսրայելի տարածքով: Մինչ պաշտոնական Պրահան տարակուսանք էր հայտնում չեխական արտադրության մահաբեր զենքը հակամարտության գոտում հայտնվելու կապակցությամբ, լրատվամիջոցը պարզել էր, որ ադրբեջանական զինուժին վաճառված զենքն արտադրվել է Czechoslovak Group Holding-ի կողմից, որի սեփականատերը չեխ գործարար Յարոսլավ Ստրնադն է։ «Դանա» հրետանային համակարգը՝ թուրք-ադրբեջանական զորավարժություններում Ամեն ինչ այսպես սկսվեց: Անցյալ տարի սեպտեմբերին ադրբեջանական մի շարք լրատվամիջոցներ, ինչպես նաև Военное обозрение ռուսական էլեկտրոնային պարբերականը հայտնեցին, թե ներկայում անցկացվող թուրք-ադրբեջանական համատեղ զորավարժություններում, ի շարս այլ զինատեսակների, կիրառվում է Չեխիայում արտադրված «Դանա» հրետանային համակարգը: Չեխիայի ԱԳՆ-ն ի պատասխան «Ազատության» հայկական ծառայության հարցմանը, հաղորդել էր, որ արտաքին ասպարեզում զենքի առևտրին վերաբերող տեղեկատվությունը հրապարակման ենթակա չէ: Սովորաբար, այս կամ այն զինատեսակի վաճառքի արտոնագիրը տրամադրում է Արդյունաբերության և առևտրի նախարարության լիցենզավորման վարչությունը, որը հաշվի է առնում համապատասխան գերատեսչությունների՝ Ներքին, Պաշտպանության և Արտաքին գործոց նախարարությունների պաշտոնական հիմնավորումները: Ապա՝ Չեխիայի ԱԳ նախարարությունը նշում է, որ Չեխիայի Հանրապետությունը վերջին տարիներին ընդհանրապես չի արտոնել «մահաբեր զինատեսակների» վաճառքը Ադրբեջանին: Ավելին, 2016 և 2017թթ. մերժվել են Dana M1 տեսակի հաուբիցներ և RM 70 տեսակի հրթիռային համակարգեր գնելու հայտերը, ինչի մասին պատկան խողովակներով տեղեկացվել են նաև Չեխիայի գործընկերները Եվրամիությունում: Չեխիայի ԱԳՆ-ն նշում էր, թե տեղյակ չէ, թե ինչ ճանապարհով են չեխական արտադրության զինատեսակները հայտնվել Ադրբեջանում և կշարունակի քննել այդ հարցը: Նախարարությունն ընդգծում է, որ ԼՂ խնդրի ռազմական լուծումն անընդունելի է Չեխիայի համար, Չեխիան սատարում է խնդրի խաղաղ կարգավորումը, որը կհիմնվի փոխզիջման սկզբունքի վրա և կհամապատասխանի միջազգային իրավունքին, Չեխիան շարունակում է սատարել ԵԱՀԿ-ի Մինսկի խմբի և դրա երեք համանախագահների ջանքերին: Չեխիայի Սենատի նախագահը Երևանում պնդեց. «Չեխիան Ադրբեջանին զենք չի վաճառել» 2017թ. հոկտեմբերի 4-ին Չեխիայի խորհրդարանի Սենատի նախագահ Միլան Շտեխը Երևանում ՀՀ Աժ-ում հրավիրված ճեպազրույցում հավաստիացրեց ՝ Չեխիան Ադրբեջանին զենք չի վաճառել, ավելին՝ իր երկիրը հարգում է հակամարտությունների մեջ ներգրավված երկրներին զենքի վաճառելու էմբարգոն: «Ես ուզում եմ հավաստիացնել, որ չեխական զենքերը Չեխիայի Հանրապետությունը չի վաճառել Ադրբեջանին: Չեխիան հարգում է հակամարտությունների մեջ ներգրավված երկրներին զենք վաճառելու էմբարգոն: Չեմ հասկանում, թե ինչպես են չեխական զենքերը հասել Ադրբեջան, բայց հավաստիացնում եմ, որ Չեխիայի իշխանությունները դրան համաձայնություն չեն տվել»,- ասաց Չեխիայի խորհրդարանի Սենատի նախագահ Միլան Շտեխը: Չեխիան Իսրայելի միջոցով ապօրինի զենք է վաճառում Ադրբեջանին «Կալիֆորնիա Կուրիեր» թերթի հրատարակիչ և խմբագիր Հարութ Սասունյանը մի քանի ամիս առաջ այս թեմային անդրադարձ էր կատարել այդ թեմային հիշեցնելով, որ 2017թ. սեպտեմբերի 18-22-ը անցկացված զորավարժությունների ժամանակ դիտորդները նկատեցին չեխական արտադրության ռազմական տեխնիկա, այդ թվում՝ 18 կմ հեռահարություն ունեցող «Դանա» ինքնագնաց հաուբիցներ և 20 կմ հեռահարություն ունեցող Rm-70 հրթիռային կայանքներ: Սկզբնական շրջանում հայտնի չէր, թե այդ զենքերն ինչպես էին հասել Բաքու, հաշվի առնելով, որ Չեխիայի Հանրապետությունը որևէ թույլտվություն չէր տվել իր արտադրողներին նման զենք վաճառել Ադրբեջանին: Համաձայն Չեխիայի օրենսդրության՝ արտաքին գործերի, պաշտպանության և ներքին գործերի նախարարությունները պետք է հաստատեն արդյունաբերության և առևտրի նախարարության առաջարկած զենքի վաճառքի վերաբերյալ դիմումները: Հայտնի է, որ Եվրամիությունը և Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությունը (ԵԱՀԿ) հանձնարարել են, որ իրենց անդամ երկրները զենք չմատակարարեն Ադրբեջանին և Հայաստանին՝ Արցախյան հակամարտության պատճառով: Բացի այդ, Ադրբեջանին զենքի վաճառքը կարող է խախտել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից 1993թ. հուլիսի 29-ին ընդունված 853 բանաձևը, որը կոչ էր անում անդամ պետություններին «ձեռնպահ մնալ ցանկացած տեսակի զենք և զինամթերք մատակարարելուց, որոնք կարող են հանգեցնել [Ղարաբաղյան] հակամարտության խորացմանը և տարածքների շարունակական գրավմանը»: Արդեն մի քանի երկրներ խախտել են Անվտանգության խորհրդի այս բանաձևը, ներառյալ Իսրայելը, Թուրքիան, Ռուսաստանը, Ուկրաինան և Պակիստանը: Ի պատասխան, Չեխիայի ՊՆ խոսնակ Յան Պեյշեկն ասել է, որ «Նախարարությունը չի հաստատել զենքի որևէ տեսակի արտահանում Ադրբեջան»: Մինչդեռ Չեխիայի ԱԳՆ մամուլի քարտուղար Իրեն Վալենտովան Պրահայի Daily Monitor-ին ասել է, որ «թույլտվություն չի տրվել ռազմական տեխնիկայի արտահանմանը Ադրբեջան, իսկ 2016-2017 թթ. մերժվել են արդիականացված «Դանա Մ1» հաուբիցների և RM-70 հրթիռային կայանքների արտահանման որոշ արտոնություններ, և ԵՄ գործընկեր երկրներին տեղյակ են պահել այդ մերժման մասին»: 2016թ. «Ադրբեջանը Չեխիայի Հանրապետությունից գնել է մեկ միլիոն եվրո արժողությամբ ոչ մահացու զենք, որը երեք անգամ քիչ է երեք տարի առաջ ձեռք բերվածից», հաղորդում է Hospodarske Noviny թերթը: Նախկինում, երբ Ադրբեջանը փորձել է զենք ներկրել Չեխիայից, նման ռազմական առաքումների համար թույլտվությունը մերժվել է: Պրահայի Daily Monitor թերթը հաղորդել է, որ «Չեխիայի իշխանություններն ու գաղտնի ծառայությունները ուսումնասիրում են, թե ինչպես են չեխական զենքերը ... հասել Կովկաս»: Միևնույն ժամանակ, Slovak Spectator-ը 2018թ. ապրիլի 17-ին բացահայտել է, որ «Սլովակիայի մայրաքաղաք Բրատիսլավայի օդանավակայանը օգտագործվել է որպես տարանցիկ կետ՝ չեխական հրթիռային կայանքները և հաուբիցները մաքսանենգ ճանապարհով Ադրբեջան հասցնելու համար... Հաղորդվում է, որ զենքն արտադրվել է Czechoslovak Group Holding-ի կողմից, որի սեփականատերը չեխ գործարար Յարոսլավ Ստրնադն է, ըստ Չեխիայի հեռուստատեսության....Սլովակյան զենքի արտադրության MSM ընկերության աշխատակիցներից մեկը պատմել և նկարագրել է, թե ինչպես են հին զենքերը վերանորոգվել Սլովակիայի Տրենչին քաղաքում գտնվող իրենց գործարանում, իսկ հետո Իսրայելի միջոցով տեղափոխվել Ադրբեջան, հաղորդում է TASR-ն: MSM ընկերության աշխատակիցը, Սլովակիայի TASR լրատվական գործակալության փոխանցմամբ՝ Չեխական հեռուստաընկերության լրագրողներին ասել է՝ «Ամբողջ գործընթացը սկսվում է «Դանա» տեսակի հին հաուբից բերելով, որն ընկերության կողմից մասերի է բաժանվում.... Նոր սարքավորումները, ներառյալ նավիգացիոն, տեսախցային և կապի համակարգերն ուղարկվում էին Իսրայելից, հավելել է աշխատակիցը: Նա նաև տեղեկացրել է, որ իրենք պայմանագիր են ստորագրել 18 հաուբից և 15 հրթռիային կայանք այս տարի, և նույն քանակությամբ հաջորդ տարի մատակարարելու վերաբերյալ.... Ընկերությունը հաստատել է «Դանա Մ1» և RM-70 համակարգերի մատակարարումը Իսրայելին »: Slovak Spectator-ը «նույնիսկ արձանագրել է զենքի նման տեղափոխում տեսախցիկների միջոցով», որը հաստատում է զենքի առաքումը Իսրայել և այնտեղից մաքսանենգ ճանապարհով դեպի Ադրբեջան: «Մի հրթիռի տեղափոխումն իրականացվել է 2017 թ. դեկտեմբերի 27-ին Տրենչինից դեպի Բրատիսլավայի օդանավակայան, որտեղ այն տեղափոխվել է ադրբեջանական ավիաուղիներին պատկանող Silk Way ինքնաթիռով: Այնուհետև օդանավը մեկնել է Թել Ավիվ՝ Իսրայել, որտեղ գտնվում է «Էլբիս» ընկերությունը, որը ներկայացված է որպես վերջնական սպառող: Աղբյուրը նաև պարզել է, որ ինքնաթիռը շարունակել է իր ճանապարհը դեպի Բաքու, Ադրբեջան: Իսրայելում ինքնաթիռից ոչինչ չի իջեցվել, այն միայն կանգ է առել՝ համոզվելու, որ փաստաթղթերը կարգին են», ասել է MSM-ի աշխատակիցը Չեխիայի հեռուստատեսությանը: «Ինքնաթիռն Իսրայելի օդանավակայնից ուղիղ թռիչք է կատարել դեպի Ադրբեջան», գրել է Slovak Spectator-ը: Սասունյանը գրել էր. «Խորհուրդ կտայի Հայաստանի պաշտոնյաներին՝ անմիջապես բողոքներ ներկայացնել Չեխիայի, Սլովակիայի և Իսրայելի կառավարություններին՝ իրենց արտահանման դրույթները շրջանցելու, և ԵՄ, ԵԱՀԿ և ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից Ադրբեջանին զենք վաճառելու վերաբերյալ առաջարկած արգելքները խախտելու համար: Եթե նման բողոքներ չներկայացվեն, ապա այս երեք և մի շարք այլ երկրներ կխրախուսվեն՝ ավելի մահաբեր զենքեր առաքելու Ադրբեջանին, որոնք կօգտագործվեն հայ զինվորներին և քաղաքացիական անձանց սպանելու ու վիրավորելու համար»: Մետաքսյա Շալունց